Uṇādisūtravr̥ttiḥ = Ujjala Datta's commentary on the Unadisutras

7.6, ०५५४५.१३

ग 8 (
+.
|
"ध
#
†
-
त
#
9
+. ॥
| |
ै
१
प
॥
४
१ मी 0

क॑

1

उणादिदचछृत्तिः

महामहोपाध्याय खोमदुज्नल दत्त विरचिता ।

वि, ए, उपाधिधारिणा

ओजोवानन्द्‌ विद्यासागर भट्ाचा््येण

सस्ता ।
(वव. 1,^ 22.^1711^.*

(00५१ 0 १ पु ााःपा१५९

10189210 :}1
4 + (274 16.41 41.104 77 7454 @.4724 5. 4.

(===

(पदापि,

-एिप्रव्ण +त व ७.4 प्ए8॥ 1188

1876

कै
॥ 1
॥ [0
¦ [एणकने
4
चै
।
^ 4
॥ 4
पं
^ "+ 1 ५८.011
; ॥1
„(£ 1) 1.1) 1.41
। 41.) शि
८१६

ओं
` ओओगणेणएाय नमः।

~ -ट्टट6€त्त्व््---

हे रम्बमौग्वरं वाचं नमस्कुत्य पदं गुरोः ।
खोमदुञ््वलद त्तेन क्रियते ठत्तिरुत्तमा ॥ १॥
हत्त न्यासमनुन्यःस र्तितं भागकहत्तिकाम्‌ ।
भाष्य धातुप्रदौपच्च तद्धोकां वणेदेशनाम्‌ ५२॥
उपाध्यायस्य सवखं सुश्रूति सोमनन्दिनम्‌ ।
कलिङ्गट् चन्दरादौन्‌ समोच्येषा छतिर्मम ॥ २ ॥
उणादिदत्तयो ऽनेका श्रुरिभिः सरिभिः छताः।
तास्त्िदानीं विपयस्ताः सू चशब्दाथधातवः॥ ४ ॥
ता एवाथ समालो ग्रन्थानन्यां् विस्तरात्‌ । `
सर्वतः सारमाल्लष्य मया छत्तिविरच्यति ॥ ५॥
निरूप्य लिखितं सत्यं सज्जने; सुविचारितम्‌।
नमस्कमः खला यु स्तृष्णौमच करिष्यथ ॥ € ॥
योऽ त्ति समालोचख स्वपौरुषसमोहयां ।
, मन्रामाच्छादन कुर्यालृकतं तस्य नश्यति ॥ ७ ॥
पर्ययानाच्च धातूनामागमादेशयो स्ता ।
व्यक्तभेवानुबन्धानां फलं नोदौरितं ततः ॥ ८ ॥

१

२ उणादि हठत्तिः ।

प्रत्ययः । परख । ्राद्युदात्तश्च । अनुदात्तौ सुप्पितौ । पा
द, १, १--8, । धातोः । तत्रोपपदं सप्तमोसख्थम्‌। छद तिङ ।
वासरूपो ऽ सियाम्‌ । पा २, !, ९१- ९४, वत्तमाने .
लट्‌ । पा. २० २; १२२, । पुवः सन्नायाम्‌। पा ३,२,१८५.
उणादयो बडइलम्‌ । भूतेऽपि द न्ते । भविष्यति गम्यादयः ।
पा०२,३२, १--र, । क्तरि छत्‌ । पा" ३, ४, €७, ) दाश-
गोन्नौ सम्प्रदाने । भोमदयोऽवादाने। ताभ्यामन्यच्रोण-
द्यः । पा ३, ४, ७२--9५, ॥ ६; 2
एषा सप्तदश तरपा पञ्चमपादपरिसमाेरनुवत्तेते । ततो
वच्यमाणाः सपाद शत चयम्‌'णदयः प्रययाः साधवे भवन्ति ।
तान्‌ वक्लकामोऽहमस्ि ॥
कछबापाजिमिखदिसाध्य्ुभ्य उण्‌ ॥ १॥
ङकञ्‌ करणे । वा गतिगन्यनयोः। पा पाने । जि अभि
भवे । इमि प्रेषणे । ष्वद आस्वादन । साध संसिद्धौ ।
अश्‌ व्याप्तौ ॥ एभ्येाऽ्टधातुभ्य उण प्रत्ययः स्यात्‌ । करोतौति
कारः प्रसिद्योऽसो क्रियाशब्दः शिख्िन्यपि च वत्तते । तथा
च धरणिकोशः। वारः शिलििनि कारके। राघवस्य ततः
कायै कारू्बी नरपुङ्गवः । सर्ववानरसेनानामाश्वागमनमादि-
शत्‌ । ७, २८,। इति भट्िः । स्ियामृङ्तः । कारूः स्तो ॥
वातौति वायुबीतः। आतो युक्‌ चिणक्तोः। पा ७, ३,
२२,। इति युक्‌। उभयत्र बाया: प्रतिषेधो वकव्यः।
पा ६, २, २६, १, । इति देवतादन्दे च । पा" €, ३, २६

। ५

१)

|,
। +
क्ष 1 नै प
र प जै
ः
+)
ई नी नि

उणादिढठत्तिः । र

इत्यानङ्‌ न भवति । वायुग्नो । अभ्निवाय्‌ ॥ पिवत्यने नोष-
धमिति पायुगुदस्ानम्‌। गुदं त्वपानं पायुनत्यमरः ॥ जयत्य-
भिभवति रोमानिति खायुरौषधं वेदोऽपि ॥ मिनोति प्रत्ति-
पति देह उस्माणमिति मायुः पित्तम्‌ । मायुः पित्तं कफः
से ्ेत्यमरः। गोपूर्वात्‌ गां वाचं विकतां मिनोति प्रक्तिप-
तोति मोमायुः खगालः॥ खद्यत इति खाद्‌ मिष्टम्‌ । चि-
लिङ्गः । शोघ्रदरग्येऽसच्े क्रोवम्‌। क्व शौघ्रायसचे स्यात्‌ ।
१, १, १, ६२, । इत्यमरस्तिलिङ्गे । एथुादिभ्य इमनिच्‌ ।
पा” ५, १, १२२, । सख(दिमा । स्तिया ङनेष्‌ । खाद्ोत्यपि॥
साभ्नोति परकायेमिति साधःसव्जनः । स्ियां वोतो गुणव-
चनात्‌ । पाः 8, १, ४४, । इति डनेष्‌ । साष्वौ सतो पति-
व्रता । अम" २, ६, १, € । थुादितवात्साधिमा॥
अश्रुत इत्याश ओघ्रं धान्यस्य च नाम । एथादित्वादाशिमा।
धान्य वाचिले पसि । श्राश्रीहिः पाटलः। अम" २, ९,
१५, ॥ बहलवच नात्‌ रह त्यागे । ष्णा शौचे । कक लौल्ये |
हल विले खने । वस निवासे । एभ्यो ऽप्यण भवति ॥ होता
रहति त्यजति चन्द्रमिति राहुः स्वभानुः॥ लाव्यङ्मिति
स्नायुः शरौरबन्धः। सरायुः स्तौ वच्रसा स्मुतेत्यमरः ॥
कक्यतेऽनेनेति काङ्ुः । काकुः स्तियां विकारौ यः भोकभो-
त्यादिभिध्वनेरित्यमरः ॥ हल्यतेऽनेनेति हालदंन्तः ॥ सोऽत्र
वसति सवं्ासो वसति। अचां वासुः। वासुशासो देव
चेति वासुदेवः । तधा च स्मृतिः । सव॑तरासो समस्त च वाख

8 उणादिहत्तिः ।

त्यत्रेति वै यतः । ततोऽसौ वासुदेवेति विद्धिः परिगौ-
यते ॥ १॥ सवत्रासौ वसत्यात्मरूपेर विश्वश्चरत्वादिति वासः।
वासुनीरायणपुमवेसुविश्वरूपाः । १,१,२९ । इति विकार्ड-
शेषे । वसुदेवस्यापत्यमित्य स्मिब्रथं ष्यन्धकह्श्णिक्रुभ्य च ।
पा०४,१,११४ । इत्यणि कते वासुदेव इत्यपि व्युत्पच्यन्तरम्‌ ॥

कन्दसोणएः ॥ २॥

इण्‌ गतौ ॥ अस्मादुणप्रत्ययः स्याच्छन्दसि विषये । एतौ -
त्यायुः । आयुर्जौवितकालो ना स्यादिति हत्रियवर्भऽमरः ।
बहलवचनाद्वाषायामपि प्रयुज्यते । जटा आयुरस्येति
समासे जटायुः पक्ठिराजः। जटायुः स्यादिदगेन्द्री जटायुर-
रुणाग्र ज इति शब्दाणवः । मा बधिष्टा जटायु माम्‌ । ६,४१।
इति भट्टिः वायुना जगदायुनेति बणविवैकः। तटी विन्ध्य-
स्याद्रेरभजत जटायोः प्रथमज इति विस्य वणनेऽभिनन्दः
एतेररिच । २, ११८। इत्युस्‌ प्रत्यये सकारान्तोऽप्यायुःशब्दो
भवति ॥

दृसनिजनिचरिचरिभ्यो जण ॥ ३॥

ट विदारणे! षण दाने । जन जनने। चर गतौ । चट
भेदने ॥ एभ्यो जण स्यात्‌ । दौव्यत इति दारु क्तौवे काछम्‌।
अर्धर्चादिः । देवदासः पंसि। अमुं एुरः पञ्यसि देवदारुम्‌ ।
२, ३६ । इति रघः। नपुंसक दारु । दारुणो । दारूणि ।
काष्ठं दार्विन्धनं वेध इत्यमरः ॥ सनोति सुनुते बा । सानुः
पर्वतेकदेशः । सानुः खुङ् बधे मागं वाल्यायां पन्ने वने।

शश्च १ १२५१
0 1. प ।* १६ ज च

} ॥ ष

9 12 ,11

१ ॥-#। षः {भ्‌ [81 «ई +| ॐ {श 4]
हि ` द) # 175१. च अतो ररर

1. 11101

क

ष १. ११} ए "न
१ २ @,

॥॥.

(ना व +. “त्ती ३ ध. ।
[३ हि + अ " कः > ४) र १ ति 1

च

4 अआ क१.९२ 1 भः १ कन्‌ ध

-१1.1. | ४ ज # † 4 4
2 9,

५: .# 1.
न्क, ५१९

ह 9 = # ४ &
(- ॥ क -- 4 सद

¢.

उणशादिव्त्तिः। ५

नान्त" १९,। इति विश्वः। पवंतेकदेे ख़ प्रसखः सातुर-
स्वियामिति कवित्‌ ॥. जायन्ते जनर्यन्ति वा । जानुजङ्ग-
परभागः । क्रोवे जानु । जानु नी । जानूनि। जानूरुपर्वा-
छोवदस्तियामित्यमरः । प्रसंभ्यां जानुनोर्ज्जः। पा ५, ४,
१२९ । प्रन प्रगतजानुकः संजः संहतजानुक इत्यमरः ।
ऊरध्वीदिभाषा । पा ५, ४,१२० । ऊष्वंन्ुरूष्वजानुः स्यात्‌ ।
हानुबन्ध कग्रहणं जान्वित्यत् जनिवध्योश्च । पा ७,२.२५ ।
दूत्यनेन हद्धिप्रतिपषेधो मा भूत्‌ ॥ चरति चक्तुरादिष्विति
चारु शोभनम्‌ ॥ चाट प्रियं वाक्यम्‌ । चाट नरि प्रियोक्तिः
स्यादिति रव्रमालाकोशः । चकर च बड़ चाटुन्परदट्‌योषिद-
दस्य । ११,२९ । इति माघः । माधे नपुंसकमपि दशितम्‌ ।
चाट चाकतकसंश्रममासां कार्मणलमगमनुमणेषु । १०,
३७। चाटः पिचिच्ड चनु तौ चाटुरालापे तसममिल्युत्मलि-
नोकोशः । खगयुदित्वात्कुप्रतयये चट्वित्यपि भवति । चट्‌
चाट प्रियं वाक्यमिति खडचन्द्रः। वत्सेनोदस्यमानो रचित-
चटु गतं मोचितः स्वभिवर्गेरिति बालरामायणच्च ॥
कि च्ञरयोः रिणः ॥ ४ ॥

श हिसायाम्‌ । इण्‌ गतौ ॥ आभ्यां किच्ञरादिल्नयोरूप-
पदयार्यधासं ख्यं जण स्यात्‌ । किं खष्णतौति किंशारुः शरौ
धान्यशूकच्च । किंणारः सस्यशूकं स्यात्किंशारुवि शिखी
मतः । धरणि° ॥ जराभेतोति जरायुर्भभीश्यः। गभ्यो
जरायुः स्यादित्यमरः॥

ई उणादिहठत्तिः।

चरञ्चलः॥५॥

तु ्वनतरणयोः ॥ अतो जुण्‌ स्याद्रफस्य च लत्वम्‌ ।
तरन्तयनेन वणादति ताल वदनेकदेणः तालक्घौवे म्‌खो-
परिभागः। परिशष्कतालवः । तालु । तालुनौ । तालूनि ।
ताल काकुदमित्यमरः। शरौ रावयवादयत्‌ । पाः ५,१, ६ ।
तालव्यम्‌ । तसन्यादिसचं तलिग्रहण कत्तव्य सचमिदमन्य-
तोऽप्यकारान्ता्घावाधम्‌ ॥ बालका गतौ । भ॒ भव्सने ।
शदिसायाम्‌ । म प्राणत्याग ॥ एभ्योऽपि अ ण भवति रेफस्य
लल्रच्च । आलघटो भच्यद्रव्यच्च ॥ णाति भत्सयति रागा-
निति भालुरादिव्यः ॥ शालुः कषायद्रव्यम्‌ ॥ मालः
पचलता ॥

छक वचः कञच॥ ६॥

वच परिभाषणे ॥ श्रस्मात्कक शब्द उपपदे जण कथा
न्तादेशः । गलतालुकरढनाभयः छकशब्दार्थाः । ककोनं
गसन वक्तीति ककवाकुः । ककवाकुः छककुटे स्यात्छकला- `
समयुरयोः ॥

ग्ग्दष्णेढ चरित्सरितनिधनिमिमर्जिभ्य उः ॥ ७॥

अज्‌ भरणे । खडः प्राणत्यागे । शङ स्ने । त॒ प्रवन-
तरणयो: । चर गतौ । त्र छद्मगतौ । तनु विस्तारे । घन
धान्ये । मिज प्रत्तपणे टमस्जो दधौ ॥ एभ्यो दशधातुभ्य
उः स्यात्‌ । भरति बिभत्तिं वेति भरः स्वामो । स्वियन्ते भूता
न्यस्मितरिति मरुनिजलो देणः। मर; परव॑तधन्नो रेफः-

॥ 3 तमे क, क श

१ चका मशिः यः
॥ रिक रको, `^
+ ४ नि दिवि रिति) `

+^) व, भभ

0 ॥ "विकाम,

क विकर) ^
8 श्ण निर्ग उ

। + # रमि
वि शच

# अथष वम =+
४ पी वंशौ
चान + ५५

द कैरी | (` र ।
। "च है प ।* ह न 3,

वि दित (ज 4

# , ^ शि

,

क,

४ क) 8 28 >

। 4 - 1 न ~

[११

#ै है ४

=^ ४ च की" क

>.

(1.
^ + नक्र मै
# ५4१.
नित लवर

नी
7 अ कीर

"द # ~
1...
(1 = (+
# ~ न
् व (1 ।

उणादित्तिः। >

न्तेऽमरः ॥ शयनशोलः शयुरजगरः । गयुर्वाहसोऽजगरः
स्यात्‌ ॥ ` तरन्ति नरकमनेन रोपका इति तर्त त्तः ॥
चरुमन्तपूतः पाकः॥ त्सरुः खद्गादिमुष्टिः स्यात्‌ ॥
तन्यते कमंपाशोऽनयेति तनुः शरोर सखल्यञ्च। स्तियां
मूत्तिस्तनुस्तन्‌रित्यमरः । पृष्वादित्वात्तनिमा ॥ धन्यते
हन्यतेऽनेनेति धनुः शास्वम्‌ । धनुना च धनुर्विदुः। शब्दभेद
९ २४। इति विश्वप्रकाशः । धनुर्वैशविशदोऽपि निरयण:
कि करिष्यतोति धान्वन्तरम्‌ ॥ सु शब्दं मिनोति प्रक्तिपतोति
मयुः किकनरः। किब्ररः किम्बुरुषस्त्रङ्वदनो मयुरित्यमरः।
बाइलकादव्र मोनातिमिनोतिदौडां ल्यपि च। पा ६१,
। ५०। इत्यात्वे न भवति ॥ भक्ताय पानौये मल्नतीति
महगः पानौोवकाकिकाभिघः पत्तो । न्यक्वादित्वाच्जकारस्य्‌
गकारः । कलां जश भशि । पा० ट, 8 ५२। इति सस्य

॥ बाहलकात्‌ गडि बद्नेकरेशे । अतोऽप्यः स्यात्‌ । तस्य
च पक्ते दौबत्म्‌ । गण्डगंरर्पधानं तैलं वा ॥ क्र चित्य -
वृत्तिः क चिदप्रह्तिः कविद्धिभाषा कचिदन्यटेव । विध
विधानं बहधा समौच्य चतुविधं बालकं वदन्ति । पा०र,
१,२२११ गर्ड्गण्ड्च दृश्यत इत्युत्पलि नौ को रः ॥

` अणंञ्च॥ ट ॥

अण शन्दाथं; ॥ अत उप्रत्ययः स्यात्‌ । अणः सन्म ।
एसि लवलेशकणाणव इत्यमरकोशः । पंसोति वचनात्‌

द्र उ णादिह त्तिः ।

पुस्त्मस्य । परमश्रासावणुश्ेति परमाणुः । कन्‌प्रत्यये
ऽखुकः। अणोनिंपुणे कन्‌ ॥ |
चकारात्‌ बाहुलकादा--

(करिवरिभ्याच् ॥ < ॥)

कटति रसनामिति कट्‌ रसविशेषः स्यात्‌ । चिलिङ्गः।
बटदिजसुतः स्मत इति संसारावत्तः। उपचारात्रटबयुः ।
केचिदिदं सू चयं धान्ये निदित्यत्र पठन्ति ॥

धान्ये नित्‌ ॥ १० ॥

धान्ये वाच्ये ऽ ण उप्रत्ययः स्यात्‌ स च निद्ववति।
अणुत्रौ हिभेदः। त्रौ हिभेदसत्णः पुमामित्यमरः । निद्‌-
ग्रहणमिद ` खराधं फलिपाटि । १,१९,। इत्यादिसूत्रं
यावदनुवत्त॑त इति वोतो गुणवचनादित्यत्र सुते न्यासः ॥
प्ररस्वु्िहि चप्यसिवसिदनिङ्ञिदिबन्धिममिभ्यश्च ॥१९॥

ग हिसायाम्‌ । सं शब्दापतापयोः । ण्णिहि प्रीतौ ।
चपूष्‌ लज्जायाम्‌ । असु क्षेपणे । वस निवासे। हन
हिंसागत्योः । किट आरद्रीभावे। बन्धः बन्धने।. मन
ज्ञाने॥ भ्यो दशधातुभ्य उप्रत्ययः स्यात्‌ सच नित्‌।
शसरायुधकोपयथोः ॥ सखथन्ते प्राणिनोऽनेनेति खरुवच्रम्‌ ।
से हव्यपधिः । अम्नदृष्टा चपते लज्जत इति चु सोसकम्‌ ।
क्रोषे रङ्गसोसकयोस्वपु॥ पुसि भृसमसवः प्राणा इत्यमरः ।
असु मानसोपतापे। कण्डादिलायक्‌। . असूवति देव-
दत्ताय। वपू रलाग्निदेेषु। प्रज्नादित्वादि सखाय

| । 2 |] = 1 1

र ।
प श्रि कथभ्‌ 1 चनं

क ह श ४. ।+ 1 | ५: हना कणा
लि कुभि लः

उणादिहत्तिः। <

वासवः । विश्वस्य वभुराटोः। पा०६,२,१२८,। इति
दोधेः। . विश्वावसुर्मनुः ॥ हमुहंटविलासिनौत्यमरः ।
नुः पुमान्‌ पुरो गर्डादिति वररुचि कोशः । हनुः प्रहरणे
त्यो कपोलावयवे गद इत्यपि स एव । निन्दायां मतुप्‌ ।
हनुमान्‌ हनुमतापि न च नियवयाविति इुमारिलः। शरा
दौनाञ्च। पा०६,२,१२०, । इति दौर्घत्वमिति केचित्‌ ।
हनूमान्‌ । हनूमन्तं दन्तेदं गति कुपितो राच्सगण इति
वरहत्‌प्रयोगः ॥ क्लिद्यति विहरण इति क्तेदु शन्द्रः ॥ सेहेन
बक्नालोति बन्धुः सज्जनः । प्रज्ञादित्वात्‌ । पा०५,४,२८, ।
बान्धवः ॥ मन्‌ राज्ञा) च्वियां मनोरौ वा। पा०४,
१,३८, । इति डनेप्‌ । उकारस्यौकारेकारौ च । मनोः
स्वौ मनावी मनायौ मनुः ॥ चकाराहिदि अवयये। अत
उप्रत्ययः । विन्दः परिमाणं जलादिकणश्च ॥

स्यन्द: संप्रसारणं धश्च । १२॥

स्यन्द्‌ प्रवणे । अत उः स्यात्‌ संप्रसारणच्च धातो
धंकारश्ान्तादेशः। सिन्धुनाब्धौ नदे देशे सि्पुस्त्‌ सरिति
स्ियामित्यमरः ॥

उन्द रिच्ादेः॥ १२ ॥

उन्दौ केदने॥ अत उः स्यादादेरुकारस्येकारारेण
इन्दुः कुमुदबान्धवः ॥ अन्वथेबलादेव पवस तरे सतुम्‌कसिदि-
ग्रहणमस्मिं ्न्दि ग्रहणं छतम्‌ ।

१० उणादिहत्तिः ।
दषः किं ॥ १४॥
ईष गतिहिसादानेषु। अत उः स्यात्स च कित्‌।
आदेरिकारादटेणः। ईषते हिनस्ति गच्छति वा। इषुः
शर; । इषुदयोरित्यमरः ॥
स्कन्देः सलोपश्च ॥ १५॥
स्कन्दिर्‌ गतिशोषणयोः । श्रत उः स्यातसलोपश्च धातोः ।
कन्दुः स्वेदनौत्यमरः। कन्दी नरि पिष्टपाक इत्यमरः ।
यावादिषु कुमारक्रोडनकात्‌। पा०५,४,२८, । इति वच-
नात्‌ कन्‌ प्र्ययः । कन्द्कः। सा कन्द्केः छत्रिमपुचकैच ।
कु°स०१,२९, इति कालिदासः । ।
खजेरसुश्च ॥ १९६॥
खज विसर्गे॥ रत उः स्यादातोरसुगागमश् धातुस-
कारलोपश्च । आआगमसकारस्य जसत्वम्‌ । दकारः । तस्यापि
चत्वम्‌। जकारः । रञ्ज गुणः । क्रियासङ्कः । रज्नचतसु-
द्कम्‌। रज्ज स्वियाभित्यमरः ॥
क्रते रा दयन्तविपयं य ॥ १७॥
कतो छेदने ॥ श्रत उः स्यादायन्तविपयंयश्च । आदौ
तकारोऽन्ते ककारः । तर्कः स्तौणां कत्तंनद्रव्यम्‌ । तर्कुटौ
सूत्रला तर्कुः। २१३ । इति हारावलौकोशः ॥
नावच्चेः॥ ९८ ॥
अन्‌च गतो ॥ अतो निशब्द उपपद उः स्यात्‌ । न्यङ्का-
दिलरात्कुल्म्‌ । जातिः । प्राशिरजतादिभ्ये।ऽज्‌ । न्यगर्हुः४

>; +
४ थ्व १ कत षच र

४17 क 1

॥ 1)

= % 1
> , क । 2 + ६
न ॐ = ~ ज्‌
अ}. 4११. 3 ~

31 = 1१1 ~-

न्न न ध 1
व्वेद्.‰ः अ; ्र
=
= = "+ च

>)...
६१ शक 9:
४, ५ त्‌ २ # । [ त ्

नानि 4

पि [१ क ~
^
+ ` * क),
अष
च |
क 4१२. ४

. )" क

उणादिष्ठत्तिः । . १९

पाः ४,३,१५४,। इति विकारेऽजि नेयङ्वं चमं । आपि-
शलिस्तु न्यङ्गो चभावं शास्ति । न्याङवबं चर्म ॥
फलिपाटिनमिमनिजनां गुक्परिना किधतञ् ॥ १८॥

फल निष्यत्तौ । पट गतौ न्तः । णसु प्रह्वत्वे! मन
ज्ञाने । जनो प्रादुर्भावे ॥ एभ्य उः स्यात्‌ । एषाञ्च यथा-
क्रम गुगागमपटिनाञ्धिधतश्चत्वार आदेशा भवन्ति फटगु
असारम्‌ । क्वे फल्गनो । फल्‌ गनि फलानि॥ पाटयतोति
पटुबौम्मौ विशारदः । च्ियां पटौ । वोतो गुणवचना-
दिति गष । क्रोवे पट । पटनो। पटनि ॥ नाकरुबल््ो कः ॥
मधवे च देव्ये च मदे पुष्परसे मध्विति इट्चन्दरः
मधरधचीदिः। मधश्ेतलो मधुदलत्यो मधकोऽपि मधमतः।
मध मद्यं मधु चोदरं मधु पष्यरसं विदुरिति विश्लः॥ भित्रस्य
संग्रहायत इति। जतु लाच्ा कल्कद्रव्यञ्च। चपुजतुनोः
षुक्‌ । पा०४,३,१२८, । जातुषमाभर णम्‌ ॥

वल ग्‌ क्च ॥र२०॥

वल प्राणने ॥ अत उप्रत्ययो गगामश्च धालोः। वलग
शेःभनम्‌॥

शः किंतसन्वचच ॥ २९॥ `

शो तनृकरणे ॥ अत उग्रत्ययः स च किड्वति सद्धा
वश्चास्य । शिशएर्बालः.। आदेच उपदेशेऽशिति । पा”
६,१.४५, । इत्यात्वम्‌ । आतो लोपदटिच। पाः &,४,
६४1 इत्याकारलोपः । इगन्ताच लघुधूर्वात्‌ । पाः ५२

१२ उणादि त्तिः ।

१३२१, । दत्यण । श शवम्‌ । ओे णवेऽभ्यस्तविदया नाम्‌ । १
इति रघः ॥

यो इ च॥ २९॥

५ याप्रापणे॥ अत उग्रत्पथः। स च कित्‌ दितलच्च
धातोः । ययुरश्वो ऽश्वभेधौयः । सन्वदिति प्रकते दिग्रहण-
मित्वनिद्ठच्षधम ॥

कुम्बञ् ॥ र२२॥

खज्‌ भरणे ॥ अतः कप्रत्ययो हित्च्च धातोः। बश्च
मुन्यन्तरे विष्णौ बभ्वु नङलपिद्गलाविति धरणिः । आल-
प्यालमिदं बभ्ोयेसदारानपाहरत्‌ । कथापि खल्‌ पा-
पानामलमखयसे यतः । २,४०, | इति माघः । लोमादि-
त्वात्‌ बभ्वशः ॥ प्राक्‌प्रत्ययनिरदशादन्यतो ऽपि भवति।
चक्रः कत्ता । जघ्रहन्ता । प्रणुः पालकः ॥

पभिदिव्यधिषधिधुषिदशिभ्यः ॥ २४ ॥

घ पालनप्रूरणयोः। भिदििदारणे। व्यध ताडने ।
ग्ध -अभिकाङ्ायाम्‌ । जिष्टषा प्रागल्भ्ये॥ एभ्यः कुः
स्यात्‌ । उत्तरपरत्वे । पुरुभ्रंरिपरागयरिति धरशिः 1
पुरुरसुरविशेषोऽपौत्यमरटो कायाम । अत एव घुरुणोपडत
पुरक्तः। पुरु द््टवान्‌ पुरुटसाः। उदोष्प्रूवस्य। पा
७,१५१०२०। इत्यलम्‌ । उरण्‌ रपरः । पा १,८१.५६१.
इति रपरत्वम्‌ । इन्द्रस्य नामदयम्‌ भिनत्तोति भिदुवेचम्‌ ॥
व्यधेः सम्प्रसारणड्ध । विरहिण विध्यतौति विधुशचन्द्रः।

प् ` ^ > $ मे 1
व $ च

भ्र

नः

१,१ “4 १) ५५. क्च ह

च) गन्द मन्रुक्भिन र
भ्व भ दा प्पनमाङब ५१ क
1

[)
‡

३
1

उणादि त्तिः । ` १३

धः शाङ्ग कपूर हषोकेशे च रातच्तसे। धान्त १२;
विश्वप्रकाशः । विधुखन्दरे च विष्णा च। विध्वरुषा
स्तृदः। पा० २, २, २४, । इति खश्‌ । विषुन्तुरो राह: ॥
ग्टधुः कामः ॥ षुं चः ॥

क्योरुख ॥ २५॥

डक्ञ्‌ करणे। ग निगरसं॥ राभ्यां कुः स्यादुचान्ता-
देण: । कुरुस्तत्तरराजो टेगभेदख । कुरुक्े्रम्‌ । कुबादिभ्यो
खः । पा० ४,१,१५१, । कोरव्यः ॥ गुरुस्तातहस्मत्योः ।
गुरु्निंषेकादिकारे पित्रादौ सुरमन्तिणि। विश्वको० रान्ते
७८, । इति च । षथादिलादिमनिच्‌। प्रियस्थिरेत्यादिना।
पा० &,४,१५७ । गराद ए: । गरिमा । खुराहतो यत्सदृशं
गरिम्‌णः । ३, २८ । इति माघः॥

अपदुःसुषु सख्धः॥ २६॥

तिष्ठतेरपदुः सु इत्येतेषूपपदेषु कुः स्यात्‌ । रुषामादि-
त्वात्बल्वम्‌ । अपष्ठवीमः प्रतिकूल ॥ दुष्ट.रविनोतः॥ सष्ठ,
शोभनम्‌ उद्नात्रादिलादजि सौषवं दौषवभिति | एषां
चयाणां खगयुादिपाठेन सिद्त्नात्‌ खचभिद्‌ न्यासकारस्या
सम्मतमिति । सुषामादिषु चत्यत रचितः ॥

रपेरिचोपधायाः॥ २७॥

रप लप जल्य व्यक्तायां वाचि ॥ अ्रतः कुभवति। इकार
खोपधायाः | अनिष्टं रपतोति रिपः शतः ॥
३

१४ उणादिदठततिः ।

अजिंहशिकम्यमिपंसिबाधामुजिपशितु
खकाराञ्च ॥ रट ॥ क

अज षजं अर्जने । दृशिर्‌ प्रे्चरे । कसु कान्तौ । अम
रोगे गत्यादौ वा। परसि नाशने॥ बाष्ट लोडने ॥ एभ्यः
षड भ्यो धातुभ्यः कुप्रत्ययः । एतेषां यथाक्रमख्जि पशि तु १
धक्‌ दोघे हकार इवते आगमा आदेशाश्च भवन्ति ॥
जयति गुणान्‌ ऋजुः प्रगुणः ॥ सवं मविरशेषेण पश्यतति
पश्भवि खगादिष देवे च। अतो महादेवः समासे पश-
पतिः । अखपत्यादित्ादरसि पाशपतः। पश शखादौ नि-
पालः। पशु टश्याघमव्ययमिति धरणिः ॥ कभिमनोत्यतैव
कन्तुशब्देा व्युत्पादितः । अतश्चात्र कमे ग्रहणं प्रपञ्चाधेमिति
लच्यते। कन्तुः कन्दपंः; ॥ अन्धः कूपः । पुस्येवान्धप्रहौ कूष
दरत्यमरः । ककंन्पुनं्टकूपः स्यादिति सुभूतिः ॥ पां धूलिः ।
पांशुना न दयो रजं दत्यमरः । पांशधूं लिषु सस्याथेचिर-
सञ्खितगोमये। शन्त ° १२,। इति तालब्यान्ते विश्वप्रकाशः ।
दन्त्वान्तोऽपि। तालव्याञ्रपि दन्त्या सं बसुकरपांसव इति
शकारभेदः । २५, करणिकाभिरपां सुखरा ठन्दावनमारुता
ववुरपांसुखराः। ह° २८। इति हन्दावनथमकम्‌ ॥ बाः
स्तोपुंसयोर्भृज इत्यमरः । अकारान्तोऽपि वाशब्द भुजवा-
चकः। तथा च वाहोऽश्वसुजयोः पुमानिति दामोदरः।
टाबन्तोऽप्ययम्‌ । वाडइर्वाहा भुजा भुजः । स बाहा इति वास्‌-
बदत्तायां सुबन्धश्चेषः। शोभनाश्वाः पचते शोभनसुजाः ॥

थ सनभ ।\ २८

दन ¦ भ्ये चं # एका; *
"+ ४.8 1
प ` + 17 क 1 भरर
(+ 1५1 दभ
ऋक ष्याः म्व्‌ कनदभ्नैः
शश्च + न अप्नः) ४४
। सिगक मर्षः" ८
तक ३ लसय +

„ 0. |
त त भाप कः स्यद्देनतं
4.9 । ५ ---
: 1१611
+^ 114 3 1 हि | ॥
1 क्ति फ)दश्ः । र्थन १६
कताम वचम्‌
॥#>५.

0 भःम भैक चर्च
१.4 पकस ज्ञः

+ १

पर्ति
410.
ध ता".

क मवक् चौ} चि

, क भाज रथा केत चतौ

## ; रि भशं रुषे १५ 1

~ रना दिक रेषे नः+ बक्ति
(1111717. |

त. । च्छ ड चिकि ४
नव ५ प "न
=+ - ४ । # द्‌ ` +

सन

वि, 1.2.

५ ~ + | + ॥ ॥

^+ च ~ । 6 । (| >] । शततिं 3/1 # #

~ 4 + हि । # #। "व्क “० पिं (५ ~
» १ 4 18:

+ 4...

५"

न्च. । १ 0.4, न

१ 31 ४ +).9
कं चव रषः । "निभभीि

उणादिहठत्तिः । १५

प्रथिम्रदिभ्रस्‌जां संप्रपारणं सलोपश्च ॥ २८ ॥

प्रथ प्रख्याने । स्वद्‌ मरने । भ्रस्‌ज पाक ॥ एभ्यः कुभ-
वति । एषाञ्च संप्रसारणं श्रसजेः सलोपञ्च ॥ थरादि-
राजो विस्तोणश्च । स्वियां षौ ॥ स्वदित्‌ं शक्यते सदु
कोमलम्‌ स्विां ख्दो॥ न्यङ्ादित्वात्करुले ख्ज्नति तपसा
खगुर्मनिभेदः प्रपात | गुः शक्र प्रपाते च जमदम्ना पिना-
किनि । गान्त० €, । इति विश्वः । गोरपत्यं भागवः । बड
वचने तु अविशगुवत्ङ्कसवसिष्ठगोतमाङ्किरोभ्यथ। पार
२, ४, ६५। इति तदितल पे ्टगवः॥

लधिवंद्योनंलोपश्च ॥ २०॥

लघि गतौ । बहि महि ददौ ॥ आभ्यां कुः स्यादटनयो-
नलोपश्च । लङ्कित्‌, शक्यत इति लघुः खल्यः। स्वियां वोतो
गुणवचनादिति पा० ४,१.४४, । डेष्‌ लघो । लघुः । थु
दिल्वाह्लविमा ॥ बालम्रूललघुगुलोनां बा लो रत्वमापव्यते ।
पा० ८,२, १८, २,। इति रेफादेशः । रुने पभेदः ॥ बदहः
प्रच॒रस्ययोः। बहन्थोन्‌ लातोति बहुलम्‌ ॥

ऊर्णोनिरनुलोपश्च ॥ २१॥

अणेञ्‌ अ{च्छ।दने॥ अस्मत्छुप्र्ययो भति नुलोपञ्च ।
ऊरुजा । ऊरूत्तरपदादोपथ्ये । पा० ४,१, ६< । ऊङ।
करभोरूः । नागनासोरूः ॥

मदति दस्वश्च ॥ २२॥

ऊणुञ्‌ धातोरेव महति वाये कुप्रल्ययो कखे धातोनु

१& उणादि्तिः ।

लोपञ्च। उर महत्‌ । थादिललादिमेनिच्‌ । प्रियखखिरे-
त्यादिना वरादेशः। वरिमा । वरिष्ठः) क्रोधान्‌ । दघ-
लयुराजदयमुवं शौ तलं भुवो गतिव स्वघसुवं रौ तलम्‌ । बभौ
मुखेनाप्रतिमेन काचन अियाधिका यां प्रति मेनका च
न। €- ८६, । इति माधे पादान्तयमकम्‌ ॥

शिषेः कञ्च ॥ ३३॥

सखिष आलिङ्गने ॥ अस्मात्कुप्रत्ययः कशान्तारेशः । श्िङ्ः
परवशो ज्योतिष ॥ |

आङ्परयोः खनि श॒भ्यां डिच्च ॥ २४॥

खनु अवदारणे! भरु हिंसायाम्‌ ॥ आभ्यां यथाक्रममाङ्‌-
परयोरुपपदयोः कुः स्यात्‌ स च डिडवति । डि्वाटटिलोपः।
्ाखनतोत्याखुःम्‌षकः स्यादरादश॥ पर खणातोति परशः
कुठारोऽस्वभेद्श्च । एषोद्रादिल्ादलोपः। पशुः परशुना
सह । शब्दभेद्‌ २८। दरति विश्वः ॥
रिमितयोुवः ॥ २५॥
द्र गतौ॥ अस्म(बरिमितयोरुपपदयोः कुःस्यात्‌ सच
डित्‌ । दरिद्रा रुहरिद्रा ॥ मितदुः ॥
प्राते च ॥ २६ ॥
शतगब्द उपपदे दुवः कुप्रययो भवति सच डित्‌।
शतधा द्रखतौति शतद्भुगङ्गा नदोभेदश्च ॥ बाइलकात्केव-
लादपि ङुप्र्ययः। द्रबयष्वभिति दुवक्ः। शाखावचनो

५८1 कर न ^ श
11741034... 14. १९
। 1
11.118. 2...
9 ध 0 क्च ५ । 2 करः
५4 णभ क" कम
+? च + "४ नि ४, प
॥.44.01.
8 ग ्ि [1 ॥। "श्न

1.04.

५
4

"1
॥।

† +
द =श्ः

व श क्च ४. ¢ ६

# > ॥ # +. #, [१ 41 1 १।

उणादिठत्तिः। १७

ऽपि दुशब्दः। तद्योगात्‌ दुद्रुभ्यां मः। पा०५,२,१०८, ।
दुमः॥

खस्‌शङपोयुनोलङ्गलिगु ॥ २७ ॥

खर इत्येवमादयः शब्दाः कुप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ।
खनेः कु रथचान्तादेशः। खरुः कामः। खरुटन्ते हरे दप

[सि १

ये खेत तु वाच्यवत्‌ । रान्त० ७७, । इति विष्ठौः ॥ शके-
लुम्‌। शकि चासते शङ्गायाञ्च । अतः क्षः स्यात्‌। ग्धा
कौल त्ययो: । शदः कौले गरे शस्ते सं व्यापादपभे दयोः ।
वादोभेदे च पापे च स्थाणावपि च दश्यते। विश्वप्र° कान्ते
४२,1 शक्रिग्रहणं पुभिदिव्यधोत्यादिनोक्तेः वेचित्राघम्‌ ।
शङ्कपूवौज्ञातेरा तोऽलुपसरभे कः । पा० ३,२,२; । इति के
भङ्कला कतंरोति तत्परुषे तुच्याथेतयच त्तिः ॥ पा पाने ॥
ङुयुगागम ईत्व' चान्त(देशः । पौयुरबायसकालयोः ॥ लगि
गतौ ॥ अस्मविपूर्वाल्बुनेदांव्। नोलङ्ग,; क्रिमिजातौ
स्यात्‌ श्रभरालोप्रत्नयोः। गान्ते ५०, । इति विष्ठः।
के विदातूपसगयोरदींषमाइः । नोलाङ्ग,; ॥ लगे सङ्क ।
सर्वत्र लगतोत्यत्राथं कुप्रत्यये धातोरत इच्च लिगु
चित्ते नपुंसकमिति वररूचिः ॥ खजि गतिवे कल्ये । बा ह-
| कः। खजयोः पमौ नुगागमख्च । पङ्कगति-
हौनः॥ तथा हन्तेरत इत्वच्च गुगागमश्च घातोः। त्ति
सगव नान्यगन्धःनिति दिङ्,बं रिदरव्यम्‌ ॥
खगयु1दय ख ॥ दे८ ॥

१८ उणादिहठत्तिः ।

सृगयुप्रतयः करुप्र्यथान्ता निपात्यन्ते । खग देव मित्र
कमार अध्वर दतयेतेषुपपदेषु या प्रापण इत्यस्रादातोः कुः
स्यात्‌ । खगं यातोति गयुव्यधः ॥ देवयुर्धाभिंकः ॥ भिच-
युलाकयातराभिन्नः। तस्यापत्यमित्य तायं शभ्वादित्वात्‌ ठकि
केकयमित्रयुप्रलयानां यारेरिथादेणापवादो दार्डिनायने-
त्यादिना युशब्टलोपः। मेतेयो रक्तितः॥ क॒मारयु राज-
त्रः ॥ अध्वरस्याकारलोपश्च ! अध्वयु्याजकः। अ्रध्वयुक्र-
तुरिल्यादौ रक्तितेनाध्वरमिच्छतोति क्यचि कव्यष्वरेत्यन्त-
लोपे क्या च्छन्दसो्युपरत्यये च्छान्दसा अपि क्चिद्भाषार्ां प्रयु -
ज्यन्त॒रवेत्यत्रा्थे ज्नापकसुक्तम्‌। एवं चातचत्यः पाठः प्रप
चायः ॥ कु विस्मापने । बाहलकादतोऽपि कुः । कुहः
कह रमावास्या चन्द्रः ॥ पडि गतौ । धातोवैदिशच । पार्डः ।
यदपत्यानि पाण्डवाः ॥ पौल प्रतिषटश्मे। पौल मतङ्गजः । पौल
गज द्रमे कारण्डे परम,णप्रसूनयोः। लान्ते २३२। इति
विशः । समासे महापोलुपतिः ॥ मज्जः सौकचौ धातुः । मच्छ
शोभनम्‌ ॥ कडि मदे। कार्ड; । गस्य कर्डुरिति समासे
षृषोदरादित्वाद्लोपे खुकश्डुः । ्रपत्ये शएश्रादितात्‌ ठक्‌।
खकर्ड इति केचित्तत्र पठन्ति । ढे लोपोऽकद्रूाः । पा
६,४,१ ४०, । इत्यलोपः । माकंण्ड़यो खुकण्डज इत्यागमः ।
एवं निघण्टु पलार्ड ककरेट करट पेरु डमरः प्र तयोऽप्य-
तैव द्रटव्या आक्ततिगणत्वात्‌ ॥

मन्दिवाशिमथिचति च ङक्यङकिभ्य उरच्‌ ॥२८॥

॥ चैर
„ , (4१91 110

# ति ~

-जहञतिरि ४: 1 ` कग ३

4-दवर1 भेध न्वे शभदपु क
यदि चने वाव्यभाण्ाश्रियेदयाः। द
ए राश्चणारे च कद्ग.

(8.

षिः म्नि ; चन्र =.
^ भदः 1 , 31.11.03
ब ति~

प्यं शं. भि सर # छ: {4

[

1 + है

ण्डे). धवे - श्वनिशम्‌ - =:
कतः 1 के गलका ५ चन्न
माद्र रिः 9 कन
निकः ६ चकरा पादः
अ, १/१... 1,

५.६ 8, 2; ( ५ ¶ क *

1

नभन्यं. यन भैः

च

द्य +न+ 01
दर ९ त वैदः
क न 7913
५ "व १, 4

भ । केक" ५

=+; ^ 30.31 >, +; ॥
४ + छ शी 3.8

रौ जकः ४.५ कक । [नि 11
>» 9. न, ४
ह 0.
"> कत्र ` चनन नशन
१ ॥ ष्पे तर १११ 62. 9

. # । ॥ शः धैः | ध मै
क ८
ण । ग क

त कर कै ५

उणशादिठत्तिः । १९

मदि स्त॒व्यादौ। वाख शब्दे । मधे विलोडने । चते
याचने। चक इति सौत्रो धातुः। श्रकि ल्तणे॥ श्भ्य
उर स्थात्‌ । मन्द्रा वाजिणाला॥ वाश्रा रातिः ॥ मघरा
नगरो॥ चतुरा दत्तः ॥ चङ्रा रथः॥ अङ्रा वौोजो-
त्यद्‌: । खज रादित्वाटूरप्रत्ययोऽपि। अङ्रोऽप्यङ्रोः मत
इति वणेविवैकः। ्रङ्करोऽङ्कर एव च शब्दभेदे ६› + इति
{प्रकाशः ॥

व्यथः संप्रसारणं किञ्च ॥ ४० ॥

व्यथ भयचलनयोः ॥ भ्रस्मादुरच्‌ किह्वति सम्प्रसारणं
च धातोः । विधरओ्ोररत्तसोः ॥

मकुरदर्दुरौ ॥ ४१॥

एतौ निपाल्येते ॥ मकि मण्डने । अ्रस्मादुरच्‌ नलोपश्च
दातो; । मङुरो दपणो मतः । बाडइलक!दकारसयाकारे
कते मकुरोा सुङ्राऽपि च। शब्ट° २९, । इति विश्वः । रामो
हेमकुरङ्गत इति मतिनिण्यः। उकारसदहितो मकारा
मुकुर प्रत्यपि भवतोति केचित्‌, प्रमाणं चिन्त्यम्‌ ॥ द्‌ विदा-
रणे । उरच्‌। धातिह्िवचनमभ्यासस्य रुगागमेा ` धाति-
धिलापश्च निपात्यते ददुरोा मेषमण्डूकवा भेदेषु कौत्तित
द्रति चन्द्रः । ददुंरस्तोयदे भेके वायभाण्डाद्विभेदयेः। दुरा
चर्डिकायान्तु ग्रामजाले च ददुरम्‌। रान्ते ४८, ।
द्रति विश्ठः॥

महूरादयश्च ॥ ४२॥

२० उणादितत्तिः ।

मद्‌शुरप्रंथतयः शब्दा उरजन्सा निपत्यन्ते॥ मरौ हर्भ।
धातेर्गुगागमख। मद्‌ गुरो मद्छभेदः स्यात्‌ ॥ काह बरे ।
रुगागमखच । कर्बुर; श्वेतर तसाः ॥ बन्ध बन्ने । बन्धुरः ।
खजरादित्वा दूर परल्येऽपि । बन्धुरबन्धुरौ स्यातां न्बसुन्दर-
योखिष्विति रन्तिदेवकेाशः ) चिनेातेः कुक च। विङर्-
लकेशयेरित्यमरः॥ कुक आदाने। धाता कुगागमश्च।
कुकुरः कुकर मत इति ड चन्द्रः ॥ अरत सातत्यगमने ।
धातारादौ दौधघेः। आतुरोाऽत्तमः। छ तसृुत्तभं विधिविपक्र-
माहित प्रपिबन्निदं जयति कुष्टमातुर इति वेद्यम्‌ ॥ वा गति-
गन्धनयोः । गुगागमख धाता; । वागुरा खगबन्धिनो॥
शक्ल शक्तौ । वकि कौटिल्ये ॥ आभ्यां प्रल्ययरे फस्य लल
वेङ्कनैजापश्च । शङ्ुलवकुलो स्यातां मल्छ हत्त विशेषयोः ॥

असेरूरन्‌ ॥ ४२३ ॥

त्रसु तेपे ॥ अस्मादुरन्प्रत्ययः। अयतौत्यसुरा देत्यः।
स्वां प्रन्नादिलादण्‌। आसुरः स एव॥

मसेश्च ॥ ४४ ॥

मसौ परिमाणे ॥ अ्रस्मादुरन्‌ । मसुरो व्रीहिभेदे स्यात्‌ ।
तघा च । मसूरा मसुरा व्रोद्धिप्रभेदे प्ययोषिति । मस्र-
मसुरौ च दाबेतावपेतथेोर्मतौ ॥ रान्ते २२०, । इति विश्वः
प्रकाशः | स्वियां टाप्‌ । मसुरा परस्व । पञ्चमे पादे मखे
रूरन्नित्यरन प्रत्यये मस्‌रशब्दे(ऽप्यस्मिन्नेवाध। तथाच मः
सूरा मसुरा मत दरति दिरूपकाषः॥

न भ क | ६ ॐ

॥ + दक ~क 4 #ै "4

१ | १
2 त १5 > [8

#

| +> । ५... ++
1,45.31
(न 1 कात अोमच्ः

1 10

चाकन र धवश्वरा जकरः ऊ शि)
| 1 1.1.17, {लं
१२३॥ अ त्पदः* सामत्दयैः
॥ नन्वि धोः कएरष्यमातखमा
“11 ^. ,*१ +
५ वतिः शषः सकः वभुः
ह । हद्‌ # ह प
= + 4
तै मर नायः विध क्रम -भश्स्य नन
वः । शनये (ह दशः
"हस = कध >
नियौ धो पकवान वद्र १

(14. शष्के

धं कि भाव्मथः) मग ६
नष्यभ द + ऋं षे
शक्न ष
थण द््लगाः र.) ित ५
1
ए कषः लत १. कवी
11.11.141... च्‌ वः : ५ धति

1.1 त्क मशतृट | ।

च > ५ (१ १
हः 8 4 + १4, ष ~+ की # #
व ४, 1 आ) “५ हि न्दु 5:

प थ , चन वक)
द. का न क्ष
"५ ५
भग्न च १ कि ^"

उशादिह्िः। २१

शा्वशेराप्तो ॥ ४५ ॥

आ इति कताकारनाप श्राशगब्टः। तस्मिवृपपद्‌ आप्तौ
गम्यमानायामशू व्याप्तावित्यस्मादाताररन्‌ स्वात्‌ । श्वरो
दम्यः पिता। एशब्दाऽचाशगब्दाभिधायो । ्राशु व्याप्तव्यः
श्वशुर इति घातुषार (यणम्‌ । तस्यापत्यं राजश्वशुराद्यत्‌ ।
पा ४, १, १३७, । श्वशयेः श्यालः । श्वशुरा नाम कञ्चित्‌।
तस्यापत्यम्‌ । स्वन्धिशब्दानां तत्सटगात्प्रतिषेध इति यति
निषिद्धे ऽत इचि । पा० ४, १, <५ । श्वाशुरिः । खागतादे-
राऊतिगणत्वादैज्‌निषेधः । स्वियां शरस्य स्तोत्यताय
ऊङ््घो श्वशुरयेाकाराकारयेोलीपथ्च। पार ४, १, ईत,
५१,। इति वार्तिकं ण्यः । पतिपनरगः प्रः ष्वः श्व
रश्च तथाः पितेत्यमरः॥

अबिमद्योष्टिषच्‌ ॥ ४६॥

अव रत्तपालने । मह एजायाम्‌ ॥ आरभ्यं टिषच्‌ स्यात्‌ ।
श्रवन्ति प्रीणन्ति तं नदय इत्य तारथैऽविषः समुद्रः ॥ महन्त्यनेन
देवानिति महिषः पशविशेषः । लुलापेा महिष इत्यमरः ।
महिषः सरभ उक्ता रक्ञात्तः कासरा ललाप । २, 9२, ।
इति हलायुधः । टिच्छात्‌ स्तियां छप्‌ । ्रविषौ नदौ ॥म-
हषो स्वोपशू्‌ राजपलयपि ॥

अमेट्‌रर्ध च ॥ ४७॥

अम गतौ ॥ अस्माद्षिच धातोर्टीधेश्च। आमिषं मां
सादि। अमिवं भच्यमांसयो.रति दिरूपकषः। आमिषे

२२ उण दि्ित्तिः

एषोदरादित्वादादो पत्ते हखत्वञ्च । भोग्यवस्तनि त्वाभि
षमिवामिषमिति वणं विवेकः ॥

रुव द्धिश्च ॥ ४८ ॥

रुह जन्मनि । अस्मा्टिषच्‌ ठदि्च धातोः । रोहिष
खगभेदः स्याद्रोहिषं च ठणं मतिति सं सारावत्तः । स्वियां
रोहिषो खगौ लता च । अग्यत्यत्नोऽञ्ा रोदिच्छव्टोाऽ-
प्यस्ति । रोहितं रिरमयिषश्श्वस्य वपुतेति मद्धिननः
स्तव; । २२, । क्रमेत सुपरोहिषौत्यमिनन्द्‌ः ॥

तवेणिद्धा ॥ ४८ ॥

तवेति सौत्रो धातुः श्रस्माच्िषच्‌ स च पत्ते शिद्ग
वति । शिच्वात्यक्ते दिः । तविषताविषाग्तै चिदिवं
वाहत; कचित्‌ स्वियां ताविषो तविषो नदो देवअन्या
म््मिख ॥

नजि व्यथे: ॥ ५० ॥

व्यथ भयत्तलनयोः॥ अस्मान्नजापपद टिषच । अञ्य-
यिषोऽख्ि प्थयोः। अव्यधिषौ धराराचोः ॥

किलेव क्च ॥ ५१॥

किल शेत्यक्रौडनयोः ॥ अस्माद्िषिच धातोर्वगागमश्च ।
किल्विषं पापसनि स्मतम्‌ ॥

इषिमदिमुदि खिरिङ्िदिभिदिमन्दिचन्दितिमिमिदि-

मुदिमुचिर्चिरूधिवन्धिप्रएषिभ्यः किरच्‌ ॥ ५२॥

इष इच्छायाम्‌ । मदो हष । सुद्‌ हष । खिद दैन्ये । छिदिर्‌

‰ {+ + ->#--१११। |
१ =

ध पिं रचने : २
न ४८५. २

1
क 9 7 3 | ॥
॥ क
18
-+ च

रद चिर्वि ३
111. न
पारथश्ले॥ : शंन
॥ ॥ 2१०
| वेद्धारः ५
३ धा ह
२ अस

1. । न
। = न
५. "५, (9५. च कवं को
चव. कर कना 4
गतः+: योजना
। मर; चत्ेष अश्म

र, *

उव ॥ क
कि भिक जअन

= । [४ ह,
चराण्य कतिः 1
£

` चिं ता
॥ 8) न 1). #
गि ठ {९ 4 १ 15.01
| = चः शश) चरत
५ # ;
57 रनयः "च्छ
९.

उणादिहठत्तिः । २२

दिधाकरणे। भिदिर्‌ विदारणे। मदि स्तत्यादौ। चदि
आह्ञादने । तिम आर्द्रीभावे । मिह सेचने । मुह वेचित्ये ।
सच मोत्तणे । रुच दौौ । रुधिर्‌ आवरणे । बरन्ध बन्धने ।
शष शोषणे ॥ एभ्य: षोडशधातुभ्यः किर च्‌ स्यात्‌ । इषिरः
ऽग्निः॥ मदिरासुरा॥ सुदिरो भेघः। मुदिरः कासुके
अस्रे । रान्ते १२७, । इति विश्वप्रकाशः ॥ खिदिरशन्द्रः ॥
शिदिरोऽसिकुठारये); ॥ भिदिरं वजम्‌ । भिदुरं पविरिल्य-
मरः । घुरचकुर चौ कमकन्तं रौति जयादित्यवचनादामनमते
साधुः ॥ मन्दिरम्‌ ग्हम्‌। मन्दिरं मन्दिरापि स्यात्‌। श
ब्दभेटे १९, । इति विश्वः ॥ चन्दिरौ चन्द्रहस्तिनौ ॥ तिमिरं
तमोऽक्िरोगञ्च ॥ मिहिरः सूथः ॥ सुहिरः काम्यासभ्ययोः॥
सुचिरो दाला ॥ रुचिरः शोभनम्‌ ॥ रुधिरं शोणितम्‌ } अनि-
दितां इल उपधाया; कूङ्ति । पा० €, ४, २४, । इति
नलोपः ॥ बधिरो गतयोचे न्द्रियः ॥ शषिर छद्रिमाकाशशच ॥
अशेनिंत्‌ ॥ ५२॥
अश भोजने ॥ अतः किरच्‌ स च निद्ववति। अशिरो
वह्किरत्तसोः॥
अजिरशिशिरशिथिलस्थिरस्पि रस्थविरखदि राः ॥५४॥
अजिरादयः सप्त किरजन्ता निपात्यन्ते ॥ अजेर्वीभावा-
भावः । अजिरमङ्गणम्‌ ॥ शग ब्ुतगतौ । उपधाया इत्वम्‌ ।
शिशिरमतुभेदः। शिशिरं स्याहतेभदे तुषारे भौतलेऽन्य-
वरत्‌ । रान्ते १९२,। इति विश्वः ॥ खथ मोचने । उप

२४ उणादि ठत्तिः ।

धाया इच्छम्‌ । रेफस्य लोपः । प्रत्ययरेफस्य ललन्‌ । शिधि-
लमकठिन श्लथय: ॥ तिष्ठते राल्लोपः स्थिरं निख्चलम्‌ । गवि-
युधिभ्यं खिर; । पा० ८,२,९५ । इति षत्वम्‌ । गविष्ठिरः ।
युधिष्ठिरः ॥ स्फायो बौ । आ्ञापः । स्फिर प्रभूतम्‌ ॥
तिष्ठतेवक्‌ छ सखत्वच्च । स्थविरो भिन्तुह्योः । प्रज्नादिलया-
दणि ्थाविरं छदत्रमित्यमरः; ॥ खद हि सायाम्‌। खदिरो
ठ चभेदः॥ बहइलव चनात्‌ शे वुक्‌ स्दत्वञ्च । शिविर
पस्य सूलस्ानम्‌ । निवेशः शिविरं शश्ट इत्यमरः ॥

सलिकल्यनिमदिभडिभण्डिशण्डिपिप्डितुण्डिकुकि
भरभ्य इलच्‌ ॥ ५५॥

सल गतौ । कल संख्याने । अनच। धाटुषाठे, २४,
६२. मह पूजायां । भड इति सौत्रो घातुः। भडि परिद्ासे।
शडि रुजायाम्‌ । पिडि सङ्गते । तुड तोडने । कुक आआदाने।
भू सत्तायाम्‌ ॥ एभ्य एकादशभ्य इलच्‌ स्यात्‌ ॥ सलति निर
मिति सलिलम्‌ जलम्‌ ॥ कलिलं भग्र गहनच्च ॥ अनिलो
वातः ॥ महिला स्ती। ष्रपोदरादिलवात्‌ महिलाशब्दस्याथं
महेलाशब्दोऽपि साधुः । तधा च दमयन्तो काव्ये । परमहे-
लारतोऽप्यपारदारिकः। परस्य महेला स्तौ । अथ चपरम
हेला परमक्रोडा॥ भडिलौ शूररेवकौ॥ भर्डिलो दूतः
कल्याणएच् । शण्डिल सुनि; ॥ यस्यापल्ये शार्िल्यः ॥
पिख्डिले गणकः । तुख्डिलो सुखरः । कोकिलः पिकः ।
स्ियां टाप्‌ । कोकिला । अवक्रष्टकोकिलयेति ठत्तिः।

4५ *॥ (प्‌ # ९, | क्‌

५ नजन | | ४

१,9.११

[क ।
+)

^+
१ # अ

उणादिठत्तिः। २५

भविलो भव्यः॥ कुट कोटिले। बाइलक्राद्तोऽपि भवति ।
कुटिलः करुरकमा ॥

कमेः पञ्च ॥ ५९ ॥

कमु कान्तौ ॥ अत इलच्‌ प्चान्तादेशः । कपिलो वण-
भेदः। सुनिः॥

गुपादिभ्यः कित्‌ ॥ ५७ ॥

परू रक्षणे। तिज निशाने। पूज पूजायाम्‌ । शष
शोषे । दे देवने । गुह सम्बरणे ॥ एभ्य इलच्‌ किङ
वति । गुपिलो राजा॥ तिजिलो निशाकरः॥ पूजिलेा
देवः ॥ शषिलः पवनः ॥ देविल धार्मिकः ॥ गुहिलं वनम्‌ ॥

भिथिलाद यञ ॥ ५८ ॥

मिथिलादय इलजन्ता निपात्यन्ते ॥ मधे विलोडने ।
अज्रारस्येलम्‌। मव्यन्ते रिप्वोऽतरेति भिधिला विदेहनगसरौ ।
तस्यापत्यमिति मैथिलो जानकौ प्रोक्ता ॥ ममेस्तकारान्ता-
डेणः। गतिला चेचलता ॥ तकि कच्छजौवने । नलोप ।
तकिलौषधिः ॥ चभ अदने । अस्मात्‌ डगागमः। चर्डिला
नदौ ॥ पथे गतो । पथिलः पथिकः॥

पतिकरिक्ुटिगडिगुडिदं शिग्य एर क्‌ ॥ ५९ ॥

त्ट गतौ । कठ छच्छजौवने । कुठि च । गड से-
चने । गुड रच्वायाम्‌ । दन्‌ग दशणने ॥ एभ्य एरक्‌ स्यात्‌ ।
पतेर; पक्तौ गन्ता च ॥ कढठिरः छच्छजोवो ॥ बाडलकान्‌-

र

२६ उणादि त्तिः ।

मोऽभावः । कुठेर: पर्णसः ॥ गडरो मेषः ॥ गुडेरो गुडकः॥
~ म [स *
अनुनासिकलोपे दशेरो हिखः॥
=
कुन्वेनलोपश्च ॥ ६० ॥
[९ >. ४७
कुवि आआच्छादने॥ भ्रत एरक्‌ नलोपश्च । अन्येष्यय
कुम्बतोति कुबेरस्ते बकसखः। वैर शरौोरभित्यागमः। कु
ससित वेरमस्यास्ति कुवेर इत्यपि व्य॒त्यच्यन्तरम्‌ ॥
्ाटेस्त च ॥ ६१॥
शद्ल् शातने॥ अत रए्रक्‌। तकारान्तादेशः शतेरः
एल्‌; ॥
ॐ
मृलेरादयः॥ ६२ ॥
सूलरादय एरगन्ता निपाल्यन्ते॥ सूल प्रतिष्ठायाम्‌ ।
गुध परिषेष्टने। गु संवरणे सुह वैचित्ये॥ एभ्य
ररक सूनिरो राजः॥ गुधेरो गोप्ता ॥ गुहेरो लोहषा-
तकः ॥ सुद्ेरो मूर्खः ॥

कवेरोतच्‌ पञ्च ॥ ६३ ॥

कथ वण॥ अत ्रोतच्‌ पश्चान्तादेशः। कपोतः पत्चो ॥
रुपादिखूबादारभ्येतसूतच्रं यावत्सपसत्राणि केषा्िद्‌-
सम्मतानि॥

भातडवतुप्‌ ॥ ६४ ॥

भा दोसौ ॥ अतो वतुप्‌ | भवान्‌ सवनाम । भवत-
क्सो । पा” ४; २, ११५.। भावत्को भवदौयः। अन्यु

॥

४,
४
भ

|

एः रक >, | :
विः । ।

॥.

पिति । अ (हद

फत्‌ 1424 चा(भ ४

+. > 9 1

-¶

४

नः रो दर

^ १ #.। ,#&` क शशभ च, | % ४ १44

नाः दष्डरणः

(0 कारये ) कः

परिम. निम्ने

१ = {1

# =,
82,

। ==न्व -क

भरी चिच)
कन्त न सनौप्रस् ॥ ईर $.
गावि चाव्दं. ॥ |
1. + 3 ।

५
9 8
च

छ ॥

व वगम च्त + ब +,

+ 4 ॐ

# प
॥ ^ 0 ॥
"4" ` प्र

५५ ति "कक ॥ + ।

उणादित्रत्तिः। २७

त्त्र वा प्रातिपदिकं भवदित्य कारान्तवदिति मतुप स्ते
न्यासः ॥

कटिचकिभ्यामोरन्‌ ॥ ६५ ॥

कठ छच्छं जोवने । चक ठो ॥ आभ्यामोरन्‌ । कठोरः
कठिनः पूरं । कठोर तारापतिलाञ्छनच्छविः। १,२०।
इति माघः॥ चकोरः परिषिशेषः ॥

किंशोरादयश्च ॥ ६९ ॥ |

किशोराद्य ओरनन्ता निपात्यन्ते ॥ भ हिंसायाम्‌ । ष

मर्षशे। गे शब्दे ॥ किंपूर्वस्य खणातेष्टिलोपः। किमोऽन्त्यस्य
लोपः । किशोरोऽश्वशावकः॥ सहोरः साधुः॥ गौरोऽरुणे
सितेऽपिच । गौरोऽरुणे सिते पोते विशदे चाभिधेयवत्‌ ।
गोरस्त विशदे पञ्चे केसरे सितसषेपे ॥ गौरः शिनि
गौरौ .तु नगनकन्योमयोमंता । रोचनोरजनौ पिङ्गाप्रियङ-
वसुधासु च । नदौभेदे च गोरो स्यादरुणस्य च योषिति ।
विश्व रान्तं २८ ॥

कपिगड़गण्डिकरिपरिभ्य ओलच्‌ ॥ ६७ ॥

कपि चलने । निद्‌णात्रलोपः। गड सेचने । गडि वद्‌-
नेकदेशे । कटे वर्षावरणयोः । पट गतौ ॥ एभ्य ओलच्‌ ।
कपोलो वदनेकरेशः॥ गडोलगण्डोलौ गुडकपर्यायौ ॥ क-
टोल; कट; कटोलख्ार्डालः। कटोलवौणा चार्डालव-
ज्ञो । चार्डालिका तु कण्डालवौणा चार्डालवल् कौत्य-
मरः ॥ पटोलस्त समाख्यातः फल वस्वविशेषयोः ॥ कडि

३ उणदिहठततिः ।

मदे । कण्डालः पिटक इति का चिद्णदिठत्तिः॥ कल्ल
शब्द्‌ । बाइलकादतोऽपि भवति । कद्लाल इति धात्‌-
प्रदौपः॥

मोनाते्रन्‌ ॥ ६८ ॥

मोञ्‌ हिसायाम्‌ ॥ अत जरन्‌ । मयूरः पर्िविशेषः
मद्यं रौतोति पषोदरादित्वादपि मयूरः। कलिङ्कस्त॒ मयुं
शब्दं करोतोत्यातोऽनुपसर्गीत्क इति कप्रत्यये र्खे वा
मयुर इत्याह । एवच्च प्रपञ्चाथमिदम्‌ ॥

स्यन्दः सग््रसारणच्च ॥ ६८ ॥

स्यन्द्‌ खवशे॥ अत ऊरन्‌ सम्परसारणच्च । सिन्द्रं रक्त
चण स्याद्राजलेखे तदन्तिके । सिन्द्रो च्भेदेऽपि सिन्दूर
रकचेलिका ॥ सिन्दुरो रक्च॒णं स्यास्िनदुरस्तरुभिद्यपि ।
सिन्द्रो रोचनोरक्चेलिकाधातकौषुच। रान्तं २०७, ।
इति विश्वप्रकाशः ॥

सितनिगमिमसिसच्यविधाजक्रशिभ्यस्तुन्‌ ॥ ७० ॥

षिन्‌ बन्धने । तनु विस्तारे । गन्छर गतौ । मसौ परि-
माणे। षच सेचने । अव रक्त पालने । डवाज. धारण-
पोषणयोः । क्रय आदाने ॥ रभ्यधातुभ्यस्त॒न्‌ स्थात्‌ ।
सिनोति जलमिति रेतुजलवन्धः । सेतुरालौ खिवां यप्रान्‌ 1
अम्‌० २.१.१४. ॥ तितुचतधसिसुसरकसेषरु | पा० ७.२.२९. ।
इत्यादिनेट॒प्रतिषधः । तन्तुः सूतम्‌ | खचाणि नरि तन्तव
इत्यमरः । वरतन्तुर्मुनिः। तित्तिरिवरतन्तु । पा० ४, ३,

+ १ -कीादलससड) द १
। # (अ 1 +.
> 5 त १११ सार व
क च लद ८ जञ्क
ऋ -\ ++ 4

[५] 1.17. ॥. $ ढं

कै
॥
के

व) भत द२६२१ क
५१. +

२ १३

[न क कोर १

त्र... १८--१ च

र च ।;
ि, ६

=

उणादिठठत्तिः । २९.

१०२। इत्यादिना प्राज्ञाय छण । वारतन्तवोयः ॥ गन्तुः
पथिकः । अङ पूर्वा दागन्तुरभ्यागतः॥ मस्त॒ दधिभवं मरडम्‌।
क्रोवलिङ्गमेतत्‌ ॥ स्ते सेहेन सिच्यत इति सक्लुयंववि-
कारः । अदैचीदिरयम्‌ । सि्मादित्वानमत्वथ लच । सक्तलः ॥
ज्वरव्वरेलयुट्‌ । पा० €, ४, २० । बाहलकाद्‌क्‌डङित्राद्‌-
प्रासेरोतुविंड(लः ॥ धरातुर्गे रिकमस्ियाम्‌ । धातुः स्यारश्म-
विल्लतौ विषयेषिन्द्रियेऽपि च । अआतादिरसरक्रादिश्चेमादि-
वसुधादिषु। तान्तं १८ । इति विश्वः ॥ टज्चत्क्रो्टः । पा
७, १, ९५ । इति विश्वः ॥ ठ ज्वद्वावादिकम्‌ । क्रोष्टा खगा-
लः। स्वियासन्नेभ्ये ङनेप्‌ । पा०४, १,५। क्रोष्टो ॥

पः किच ॥७१॥

पा पाने ॥ अस्म्ात्त॒न्‌ स च किद्ग वति । कित्वादौत्वम्‌ ।
पोतुवंङ्को दिवाकरे ॥

अर्ति तुः ॥ ७२ ॥

ऋ गतौ ॥ अतस्त: स च किद्ववति। ऋतुः स्तो पुष्य-
कालयेःः। ऋतेारण । ऋतौ भवमातवं । ऋतुरेवालंवः ।
प्रज्ञादित्वादण ॥

कमिमनिजनिगाभायादिभ्यञ्च ॥ ७३॥

कासु कान्तौ। मन ज्ञाने। जनौ प्रादु । गे शब्दे ।
भादीप्तौ।याप्रापणे हि गतौ॥ एभ्यस्तः स्यात्‌ । कन्तुः
कन्दपंचित्तयोः। कभिग्रहणं प्रपञ्चाधंम्‌ । अजिटशौत्या-
दिना ङुप्रल्ये तुकि सिदत्वात्‌ ॥ मन्तुरपराधः। कणर्डा-

२० उणादिहत्तिः ।

दित्वाद्यकि मन्तूयति शतः ॥ जन्तुः प्राणो ॥ गातुः पथिक-
गन्धी । गातुः पुंस्कोकिल शङ्गः गन्धवं गाघनेऽपि च।
विश्व० तान्तं २१। भातुरादित्यः॥ यातुरध्वगकालयेोः ।
रच्सि वतमाने यातुशब्दः क्तीवे॥ डेतुः कारणम्‌ ॥

चायः किः ॥ ७४ ॥

चायु पूजानिशामनयोः ॥ अतस्तुर्धातोः किरादेशख ।
केतुग्रंहपताकयेोः । धूमकोतुरत्पातः ॥

आप्रोतेङ्कं खश्च ॥ ७५ ॥

आघ व्यास्नौ ॥ अतस्तुक्गखलच्च धातोः । अघः शरीरम्‌ ॥

वसेस्तुन्‌ ॥ ७६ ॥

वस निवासे ॥ अ्रतस्तुन्‌ स्यात्‌ । वस्त॒ द्रव्यम्‌ ॥

अगारे णि ॥ ७७ ॥

वसतेरागारे वाचे तुन्‌ शिद्रवति । वेश्मभूरवास्त्‌.र-
सियाम्‌ । रम० २, २, ११।

जः कतुः ॥ ७८ ॥

केरा तेः कतुः स्यात्‌ | गुणाभावार्थः कः। क्रतुं ज्ञः ।
पूतक्रतुरिन्द्र । तस्य स्लोत्यथ पूतक्रतारे च। पा ४,१९,
२६। इति ेबैकारौ। पूतक्रतायौन्द्रभार्था॥ बाहल-
कात्‌ लाआदाने। अताऽपि भवति। लतु:ः॥ गगीदित्वा-
लञातव्य इल्युपाध्यायसवसवम्‌ ॥

एधिबद्योश्चतु; ॥ ७९ ॥ |

एध दहदौ । वह प्रापणे॥ आभ्यां चतुः। चकारः

ड च)
„ = "य 4

। उणादि्ठत्तिः । ३१

। चितेऽन्त उदात्तः। एधतुः पुरुषा मतः ॥ वह-
तुरनडान्‌ ॥

जौवेरात्‌; ॥ ८० ॥
जोवतेरातुः स्यात्‌ ॥ जोवातुर्जीवने भक्ते जौ वातुर्जोवनौ-
षधे । विख तान्ते १२५, ॥

आठकन्वुद्धिश्च ॥ ८१॥

जोवैराट कन्वुदिख्च धाता: | जेवाटकः शशाङ्क; स्य-
दायुम्रानपि कौत्तित इत्यमरः ॥

छषिचमितनिधनिसजिं सर्जिभ्य ऊः ॥ ८२ ॥

कष विलेखने । चसु अदने। तनु विस्तारे। धन
धान्य। सज अजनं। खजं व्यथने ॥ एभ्य; षड्भ्य ऊ;
त्‌ । कषु; पुसि करोषाग्नो क्ूनेदयां स्वियां मतेति रभ
सकोशः॥ चमति परराष्टमिति चमूः केना । इको खे
ऽङ्या गालवस्य । पा० ६, ३, ६१ । इति पके इख त्वम ।
चसुपतिः। चमूपतिः ॥ तन्‌: शरोरम। स्यां मूतिस्तनुस्त
नूरित्यमरः। ननु स॒तन्‌मतुपालयानुयाताम्‌ । ७, १२, ।
इति माषः। सम्बदिङ्ृखत्वे वरतनु सम्प्रवदन्ति कुकटा
इति हत्तिः। ऋ सखान्ततनु शब्दे गुणः स्यात्‌ । ऊङिवा
खः। वरतनुरमुनोपह्य । माघ 9, ५८, । इति माघ
क्लान्तस्य प्रयागः॥ धन्‌: शसम्‌ ॥ सज्वरिक॥ खः
कष्या ॥ बहलव चनात्कुह विस्मापने। अतेऽपि चोरादि
कारुः । ऊुहरिति धातुप्रदौपटौका॥

३२ | उणादिहत्तिः ।
खजेगुंणश्च ॥ ८२॥

खज्‌ दौ ॥ अत ऊः स्यात्‌। ठड्यपवादो गुणश्च ।

मजः शएद्विमाज कश्च ॥
खडड्डा ॥ ८४ ॥
खड खडि भटे॥ अत ऊः । उडागमश्र प्रत्ययस्य वा भव-

ति। खडबांहजङ्भरणम्‌ । खडम तशयेति ग्रधान्ते क्रमः॥ `

इदं सूचं न सम्प्रतं सवच ॥

वेदन शख ॥ ८५ ॥

वहतेरुप्रतययो धकारखान्तारेणः । बधर्जायाखषास्तो -
विति धान्तेऽमरः। वधूः खुबानवेाडास्तोभाथास्युकाङ्गनासु
च । धान्ते २२, । इति विश्वप्रकाशः ॥

कषेन्कख ॥ ८६ ॥

कष शिषेति दण्डकः ॥ अत ऊग्ड घान्तादेशः । कच्छः
पामा । मत्रं कच्छा सख पा० ५, २, १०७, २, । इति
ब प्रत्ययः । काच्छ्र्‌ ॥

णित्कशिपद्यतः ॥ ८७॥

कशगतौ। पद्‌ गतौ। ऋ गतौ॥ एभ्य ऊप्रत्यये
णिद्धवति । काशूविंकलधातुः स्याच्छक्तावपि च दश्यत ॥
पादूखरणधारणौ॥ आरूः पिङ्गलः ॥

अणो उश्च ॥ ८८ ॥

अण दण्डकः ॥ अतऊः। सच शिद्वति डश्रान्ता-
देशः । आडूजलञ्चवद्रव्यम्‌ ॥

ज

पित रियति न>):

|
॥ {~ (ईष्‌, ¢ "+=

^ तश्वााकशभ रर
^ 4# 4 "9 ।

त्‌) कदि कपि न! क

तिरस्क. इदमः

0
# व
। "¶; श 8 २
नि
» च 2 । १ 4 ‡
३ रै, ठ
१११ ४ 1). +
॥
॥
~"
10 ~ ।।
४-च प ॥
3 = ४ #
4 |
= ,
कः => $ +, ४ नु = ।
। ‡ 4 1 |
१ + ह क 4 1
प नित दर
॥ ध
॥ | ~ (4
|. 1 1 १, ॥

उणादिव्रत्तिः | २

नजि लम्बेनलोपश्च ॥ ८८ ॥

लम्बत नेजयुपपद्‌ ऊः स्यात्स च णिद्धवति नलेापञच।
न लम्बते जलेऽसावित्यलाबुः | तुम्बगलाब रुभे समे इत्य-
मरः॥

केश एरडः चास्य ॥८०॥

६ हिसायाम्‌ ॥ अतः कशब्द उपपद्‌ ऊप्रत्ययः स्याद
रङ चान्तादेशः। कशेरूस्तृणकन्दे स्तो । बहलवचनादु-
प्रत्ययेऽपि भवतोति के चित्‌। कशेरु क्तौ वलिङ्कम्‌ । कथे-
रूरि। कशेरुजतुवस्त्नि हित्वा तुरूविरामका इत्यमरः ।
प लिङ्गेऽपि दृश्यते । किवता वराहेण खाद्यन्ते हि कशेरव
इति चन्द्रः श्ष्ठास्धितु कशेरुका । अम० २, ६, २,२०;।

चो दुक्‌च ॥ ५१॥

तरतेः स्यात्‌ दुगागमश्च धातोः । तदू: स्यात्‌ दास
हस्त: ॥

दरिद्रातेर्यालोपश्च ॥ ८२॥

इथश्आचया। दरिद्रातेरूः स्यादिकाराकारयाला-
पञ्च । ददर: कषटप्रभेदः स्यात्‌ । खु गयुादित्वात्‌ ददुः । खा
न्तस्यायम्‌ प्रयोगः । ददुणा ददुरागौ स्यादित्यमरः । इका
ऋ खेाऽङ्या गालवस्यति कसखवेऽपि सिध्यति । भाजदेव-
शब्टानुशासने तु दरिद्राते ्यालाप्ति तिपा निदशात्‌
रिश्च आचेति सहितापाठे ्याश्ब्दल्लापे दटद्ररिव्यपि सा-
धितम्‌। तथा रश्च इश्च आश्चेत्यन्त्यसदेशददितौयरे फलपेन

२४ उणादितत्तिः।
ददूरिव्ययि स(धितम्‌ । णवञ्च रूयचतुष्टवं वणं विवेक
स्पष्टम्‌ ॥

नृिष्टध्येः कः ॥ ९३॥

छृतौ गात्रविकेपे। शूप गब्द्ङुसायाम्‌ ॥ आभ्यां कूपर
खवः स्यात्‌॥ दतूनेतेकः ॥ खभूरपानम्‌ ॥

ऋतेरम्‌ च ॥ ८४॥

ऋत इति सौचो धातुः॥ अतः कूः स्याद्मागमश्च
घःतोः। रतदं वनदो प्रोक्ता ॥

अन्दूटन्फजन्बूकम्न्‌ कफोल्‌ कवन्धुदिधिषु ॥ ९५ ॥

अन्दुप्रशतयः कूप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ अदि बन्धने ।
अन्द बेन्यनविगेषः । संज्ञायां कन्‌ । पा० ५,२,८७, । केऽणः ।
पा० ७, ४, १३. । इति ऋषखः । अन्द्‌को हस्तिनिगड इत्य-
मरः । दतिया; कूरिव्यचादिग्रहणं न छतं वैविच्ार्थम्‌ ॥
नफ उत्ेशे । नलोपाभावः । न्फ सपेजातिः ॥ जसु
अदने । बु गागमः जम्ब भेदः । चान्द्रव्याकरणे जम्बुरिति
ऋषवान्ता दशितः । उदाहतश्च विक्रमादित्येन । तस्या जम्बा
फलरसेा नदौभूव प्रवतत इति। ततश्च प्रषादरादिल्रात्‌
बाइलकादा कसः । तथा च भारविः। परिणतजस्बफ
लापभागदृष्टाः । कि° १०,२२,। कम कान्तौ । बगा-
गमः। कम्बः परद्रव्यायहारौ । ला दाने कफपूवेः। कफेलूः `
शचेमातकतरौ पुसोति रूपमन्नरो। रतमस्य पूर्वपदस्य `
निपात्यते । दधातेः ककेपूवस्य कवान्यवदरौ । षराऽन्त

(लिश र से # ` ऋष न =

त = क क ^ कक |
१ १८३ ९ 4. शश#्दत

ककार

1 नस्ल - न्द)

1 "~ 44.
सिः अकः कस) मा

४1011. (ल)

ति दशवियीर-# क्न्य)

+

ह
स

॥

भो र

# 3.9; ४१

नगक्कवष्नम्‌ दर
3
# 0
४ #
ई [भम 4
(5 ॥
| [ष
#
८६। 4
न 9
क ४
ऋ +

क

[र

१ १७ ॥ ‰ 1 =
५५/21 +. #
1.10
कव; दवि दहन्तं १; ।

केतक ५ कन वक; ९
ध्र + ^) #
ज्र 7} न ६ - 2 $; () स । 1 ) च #
(1...
प 1
न ॥ 4 > ॥ ४
न 8 ८. च ~ न कान 8
द्धश के
र

( उणादिव्रत्तिः । ३५

दिधिपुवः षत्वच्च । दिधि सैवंमिन्द्रयदौ्ंल्या-

त्स्यति त्यजतौति दिधिषुः पुनभ: ॥

ग्ट योर्तिः ॥ ८६ ॥

ङ प्राणत्यागे । गृ निगरणे ॥ आआभ्यासुतिप्रत्ययः।
इकारस्तकारस्येत्सन्नापरित्राणाथेः । मसत्पवनटेवयोाः ।

तसौ मत्वं । पा० १, ४, <अ । मरुत्वान्‌ । प्रज्नादिला-
दणि मारुतः । मरुतशब्दाऽकारान्ताऽव्युत्मनाऽस्ति । तथा
च विक्रमादित्यकाशः। मरूतः स्प्थनः प्राणः समीरा मा-
रुतो मरुत्‌ । कोषं वाति स दात्निणात्वमरुत इति कवि-
राजः । पवनोऽभेत्यत्यदृश्डान इति दणविवेकः ॥ गरुत्यत्तः ।
मतुपि यवादित्लादहत्वं न भवति । गसत्मान्‌ ॥
यरो मुटु ॥ ८७॥ |
गिरतेरुतिः । तस्य सुडागमथ । गर्म सुवर्णम्‌ ठणभे-
द । गमुत्ुवणलतथो; । तान्ते १४३, । इति विश्वः ॥
हषेरलच्‌ ॥ ८८ ॥
हृष तुष्टौ ॥ अत उलच्‌ । दर्षुलो खगकाभिनोः । बाल
काचटतेरप्यलच्‌ । चटुलं शोभनम्‌ ॥
हसुरदियुषिभ्य इतिः ॥ ८०८ ॥
चञ्‌ हरणे । रु गतौ । रुह जन्मनि । युष इति सौत्रो
धातुः॥ एभ्य इति; स्यात्‌ । ₹हरित्ककुभि वफ च ठणवा-
जविशेषयोः । हितेऽपि च दूवायां हरिदरपयुतऽन्यवत्‌ ।
तान्ते १४२. । इति विष्लः ॥ सरतीति सरित्‌ नदौ॥ री-

२६ उणादिठततिः ।

चित्‌ लता । ण्यस्य खगस्य खगौ रोहिदित्य्ते । तथा
च महिग्नः स्तवे । मतं रोदिहूतां रिरमयिषुखश्यस्य बपुषा।
२२, । इति ॥ योषित्स्रो । अजादिषाठात्‌ क्रच्चाशब्दात्‌
टापि योषितेति के चित्‌॥

ताडेणिंल्‌क्‌ च ॥ १००॥

तड आघाते ॥ अस्माख्न्तादितिर्यखच लक्‌ । लोप दहि.
प्रत्ययलक्षणेन हदिनं तु लुक्जि। तडिदिचयुत्‌ ॥

शमेटं ॥ १०१ ॥

मेढ प्रत्ययः स्यात्‌ । बडलवचनादिवंज्ञाभाव इड-
भावो ठज्ारस्येयादेणभावश्च। शरे ना गोपतो क्ोवे
शरढ स्यात्त मदल्लकः ॥ बेटा स्य ज्ञारिके सते शर; स्या-
त्युंसि गोपतौ । आक्ष्टार्डे वधंवरे ठतौयप्रकतावपि ।
ढान्ते ४,। इति मेदिनौकरः । शण्डा वषंवरे क्षीव गो-
पतौ चाल्यपूरुषे । ठान्ते २, । इति विष्ठः ॥

कमेरटः ॥ १०२ ॥

कभेरठः स्यात्‌ । कमठ; कच्छपः। कमठः कच्छपे
भाण्डभेदे च कमटठंमतम्‌। ठान्ते १०,। इति विश्वः ॥ ,
वाइलकात्‌ ज शमोरप्यठः । जरठ शमो । जरठः ककंशे |
पारो जरटं कठिनेऽन्धवत्‌ । ठान्ते ११, । इति विश्वः ॥

रमेवृद्िंच ॥ १०३॥

रमतेरटो ठदिश्च धातोः । रामठं हिङ्गनि ख्यातं ल्षोवे ॥
शमे: खः॥ १०४॥

"व हि

व्र श्र]
12, 91
} ॥
क्षि
1
२॥

,.“ "44 नी
ठ ष्व ९११ ^+) ॐ
; ५ 142 वन ला

(क

उणादित्तिः। ` २७

शमेः खप्रत्ययः स्यात्‌ । बइलवचनाद्यथा प्राप्तं न भव-
शङ्गोऽधं चादि: । निधिभेदे च पुंलिङ्गो जलजे तु
घुंसकमिति हत्तिः। शह्ोनिष्यन्तरे कम्बुललाटासखिन-
बोषु च खान्ते ५। इति विश्वः ॥

कणेष्ठः ॥ १०५ ॥

कणत प्रत्ययः स्यात्‌। कण्ठे गलं ध्व नावपि । कण्टो
ज्ञे सत्रिधाने ष्वनौ मद्नपादप॥ ठन्ते४,॥ इति सः।
मो लकरठः शितिकण्ठः ॥

कल्पश्च ॥ १०६ ॥

प प्रोखने अतः कलप्रत्ययः । ट पला लता । चका-
त्तफतेरपि कलः। ठफला च फ़लतिके। तथा च चिफ-
अब्दसमाना्स्तुफलाशब्द इति दिगोरित्यवर रक्षितः ।
फला चिफला च । शब्दभेदः २८ इति विशखः॥ बा-
लकात्कसु कान्तौ । मडि भूषायाम्‌ । कुडि दाह । पट
गतौ। छो छेदने ॥.एभ्योऽपि भवति । कमलं पद्यम्‌ ॥ क-
सलिले तासे जलजे चापि भेषजे । खगप्रभेद्े कमलः
कमला योबरस्ियोः लान्ते ५२, । इति स एव । अर्ध
चीदिः। कमलो ख्गः। कमला खो: पतिप्रिया च ॥.
मर्डलं चक्राकारं दे शभेदश्च । मर्डलं रचति मारूडलिकः ।
रचति। पा० ४, ४,३२,। इतिठक्‌। गोरादिलवात्‌
मर्डलौ । इवारथैऽ्ग व्यादिभ्यष्टक्‌ । मारडलिकः ॥ स्यान्म-

ण्डलं इादशराजके च देशे च बिम्बे च कदम्बक च । कुष्ठ-
[५]

दढ उणादिहत्तिः ।

प्रभेदेऽप्युयसयं केऽपि कऋतुप्रभे दे एनि मण्डलः स्यात्‌ । लान्ते
८०, । विष्ठः ५ कुण्डलं वलये पाशे कुण्डलं कणं भ्रूषणे ।
लान्ते €, । इति विश्वः ॥ पटलोऽल्िरोगः। पललो यातु-
धाने स्यासःटलं छदिषि व्रजे । पिटके नेत्ररोगे च तिलके च
परिच्छटे। लान्ते ५९,। इति स एव ॥ छल व्याजः । छल-
न्तु र लिते व्याज लान्ते १०,। इति सः ॥

शपेवश्च ॥ १०७॥

प आक्रोशे ॥ अतः कलः स्याहश्चान्तादेशः। शवलः
कर्बुरो मतः । अन्यतो ष्‌ पा० 8, १, ४०, । शवल ।
बहुव्रौदहौ शवल गुः ॥

वृषादिभ्यञ्िंत्‌ ॥ १०८ ॥

षु सेचने । कण इति सौचो धातुर्केदुष्यरोगथोर्वर्तते
पल गतौ । दे देवने ॥ एवमादिभ्यः कलञ्चित्‌ स्यात्‌ ।
हषलः शूद्रः । वंति क्षरति यत्र कुचापि । स्वियां हषलो ।'
हषं धमे लुनातौति हबल इति काचिदमरटौका ॥ ““ङुशलं ।
चेममख्वियामित्यमरः। कुशलो निपुणः । कुगलबर्दितः ।
विदग्धसुख० १, ४४, । इति विदग्धः । कुशलवयोक्रंद्धित
इत्वर्घः ॥ पललं मांसम्‌ । पललं तिलचणं स्यात्यललं पद्धमा-
सयोः ॥ पललो यातुधाने स्यात्‌ । लान्ते ५९. । इति विश्वः ॥
देवलो धार्मिको देवां शोपजौवी च ॥ खगत बाइलकाह्नणः ।
सरलः पूतिका स्यादुदारावक्रयोरपि। लान्ते ५७, ।
दति विश्वः। सरला विरलायन्ते घनायन्ते कलिदु माः ।

भि करणे ५; अहत
१1. # :111
१, ४५१ #>..
>. 11
विन्‌ 414 का. त
= ॥ ।

व ५ १
| 191, कन

भ्‌ ५।

4. ‰; "41.111 9

4! । [च # न 2, दपि ॥
[वा ~ ` बर |
॥ 144 क्श) न ^ लान

(न>
= 1.9; (रन
न. कऋ१९॥ "11 ॥9;
१,
"| नर १ † 1

५ ^
उणा दित्तिः। २९

नशमो न च युन्नागा अस्मिन्‌ संसारकानने॥ सरले! साहस-
रागं परिहर रम्भोरु! सुच्च सरम्धम्‌। ६,१०,। इतिभषा-
समावेशो मालतोमाधवे। षोः सः । वरर्चि, २, ४२, ।
इति प्राक्षतस्‌्रात्‌ दन्लसः ॥ घावतेरवाहलकात्‌ इ खत्वञ्च ।
धावञ्‌ जवस्जोः। धवलः। धवलः सिन्दरे सिते। महो
त्ते चाथ धवलो सोरभेव्यासुदाहता । लान्तं ६३,। इति
विश्वः जातौ डगोष्‌॥ श्िधां गुणे लन्तोद्‌त्तत्वादन्यतो डो-
षिति डोष्‌न। धलानोता, येन निशा शभाङ्कघवकेति
प्रयोगः ॥ आक्घतिगणत्रात्केवलकवलतरलानलजग्भ लपे ग-
लमदंलादयोऽपि द्रष्टव्याः ॥ कभर्वुक्‌ च । कम्बलो नाग-
राजे स्यास्साख्धावरण्योः क्रिमौ । कम्बलसोत्तरासङ्ग क-
म्बलं सलिले मतम्‌ । लान्ते ७२,। दति विष्वः॥ सुश
खण्डने । सुश्लः । सुशलो ग्टहगोधिका । सुः खनोऽ-
स्येति एषोद रादित्वात्‌ दन्तयसोऽपि। सुसलः। सुख खण्ड-
ने।. सुसलं सुशलन्तु स्यादयोग्रे सुसलो मता। तालम्‌ू-
ल्यामाखुपर्णणग्टह गोधिकयोरपि। लान्ते ६५, । इति विश्वः।
सुष स्तेय इत्यस्य सुषलो सूधन्यमध्योऽपौति वरेदेशना ।
दन्यसकारोऽपि `सुसल इत्यस्याग्र । असितोमरकुन्तमदहा-
पटटिशगुरुपुरुवा श्सुसलम्‌ । १२, ४७, । इति भद्िभाषास-
माणात्‌ । सुशलोसुषलोऽपि च । शब्दभेदे २२, । इति
विश्वः॥ क्रुश द्ेषणे।. बाइलकाद्णः । कोशलो देशवि-
शेषः । हदेत्कोशलेति । पा० ४, १, १७१, । जङ्‌ ।

8 ° उणादिः । क

कौशल्यथासावि सुखेन रामः। १, १४, । इति भ्टिः।
मलयकेकयकोगश्लशासिनाम्‌ । €, २२, । इति रुः ॥ लङ्ग- `
वृद्धिश्च । लाङ्गलं हलम्‌ । लाङ्गली बलभद्रः ॥ कदि आ
च्चाने । नलोपः । गौरादिललान्‌डगैष्‌ । कदली । एतस्याः
फलं कद्लम्‌ ॥ कुटिकशिकौतिभ्यः प्रत्ययस्य सुट्‌ ॥ कट्‌
मलम्‌ । कुण्डरपि । ऊुडमलो सुकुलोऽस्िया मित्यमरः ॥
ग॒णः । कोमलमिति सदुले जले ॥ कश्मलमिति कलम्‌ ।
कश गतिशातनयोर्म्वादौ पठ्यत इति नाभ्यस्तस्या चौव्यादौ
सवरं न्यासः ॥ पिजि हिंसायाम्‌ । न्यद्कादिताल्कुत्वम्‌ । पिन्न- `
लो वर्णभेदः ॥ सम्ब सम्बन्धे । शम्ब च । चक्त व्यधने । एभ्यः
कलः । सम्बलम्‌ । शम्बलम्‌ । चकलमित्युपाध्यायसव खम्‌ ॥

म्टजेष्टिलोपश्च ॥ १०८ ॥

खजुष्‌ शद्धो ॥ अतः कलो धातोषिलोपञ्च । मलं वचे-
स्कपाययोः। सह मलेन वतंत इति समलः सपापः। निमे
लानिःपापः। मल कड़े पुरौषे चःपपेच क्रपणे मलः।
लान्ते ८, । इति विश्वः ॥

क
चुपेरचोपधायाः ॥ ११० ॥
चप मन्दायां गतौ ॥ अतः कलः। उपधाया उकार-
स्याकारः। चपलं णिक शोघ्र चपला पिप्पलो तडत्‌ ॥

शकिशम्योनिंत्‌ ॥ १११ ॥

शकल तौ । शसु उपशमे ॥ अतः कले? निडतति ।

ग्द ^~ १
४. 1
१ ॥ ^,
४
र न्क्ल) ` # , ~ > ~,
र --
(० # ॥ +» आ ~ +
` (0 1.2 144
४ ् ।
न+ ~ । > | 1
4 ८
क़ च 1 च 177 प
५- 1

4
वि | ॥ #
१९ ५६४८-9 । + ८
=
= #
क ६ 1.५
५
1 >
ह ? + + क
११०१५).
क
क. 7 1.
+, र च्य + 28४1 । छै
क क ~> [ का
4 "१4. ति

च ~

कै 1 (~. -4 #॥ लन्‌ |!
न्द.
धः ¦ जरि

ह ्‌ न । १
क रशरधि। नीं
क श्र | । ५

मेण समिन पन कि
र ॥ | ^> ल

~~~ ३
+.
त 4
॥ +
न. ५) न

उणादिहत्तिः । ४१

शकलं खण्डे वा पुंसि राहितादौोनां लगपि। तस्ये गाच्छ-
कलो मत्यः॥ शमलम श्चि ॥

च्छो गुक्‌ इस्वश्च ॥ ११६ ॥
। चा ष्ेद्ने॥ अतः कलप्रत्यये धातेगगागमे खख
` इगलम्कागः । प्रन्न(दित्वात्‌ छा गलः । भवेत्त्‌ छ गलग्दागे
छगलो छागमातरि । लान्ते ६१, । इति विश्वः ॥

जमन्तात्‌ डः ॥ ११३॥

जमिति प्रव्याहारः। जमन्तादाताडः स्यात्‌ । बहुल-
वचनादित्छज्ञाभावः॥ दमु उपगमे दर्डा लगुडकासयेोः ।
दर्डाऽस्वो लगुडेऽपि चेयमरः ॥ रसु क्रोड़ायाम्‌ । रर्डा
खतध्वा नारो रण्डा सूषिकपणिंका॥ खनु अवदारणे ।
खर्डो गुड्प्रभेदः स्यात्‌ खण्डः गकलभेदयोः। अधे खश"
खण्डः ॥ मनु ज्ञाने । मर्डोऽस्लो सवरसाग्र इति सवखम्‌
मरा धाक्ासुरोरिता। उन्ते१६;,। इति विश्ठः॥ वन
सम्भक्तो | वर्डग्छछि बहमस्तः ॥ अम गल्याद्षु। अमन्ति
सम्प्रयोगं यान््यनने त्ख्डः प्राखयङ्गावयवः । अण्डा सुष्कक-
डिवयाः॥ षणु द्ने। बहुलवरचनावसवभावः। षो
काननग)पतो। षर्डः सङ्गात इयते ॥ शडि रुजायाम्‌ ।
अस्म्ात्त घलि भण्ड द्‌प्तालव्यादिमानयपि वर्तत इतिः
देगन।(। अनाद्िकरम्बे शण्डनस्ियाभित्यमरः। पद्चशण्ड
इति धातुप्रदौपः॥ गस्तरग नौ । गण्डा व्धाधिकपोलयोः।
गण्ड; कपोले पिटकेच। न्तेठ, | इत र्श्विः॥ दण

४२ उणादिष्त्तिः।

दाने। चण्डा दैत्यान्तरे तीत्रे चण्डा दासे यमस्य च । चण्डै
कालत्यायनोहिखकोपनस््ोषु सम्मता । डङान्ते<,। इति
विश्वः ॥ पण व्यवहारे । पर्ड ; क्रयेवे । मति; पर्ड{ । पर्डा
बदिबिदा प्रज्ञेति भागुरिः। तारकादित्वादितच्‌। पर्डितः॥
फण गतो। फ़ण्डः। प्रज्नादितवादण्‌ । फाण्डसुदरम्‌ अतर
जमि जकारेण प्रत्याहारयहणसामर्ध्यात्‌ जकारान्तः सौत्रो
धातुरूह्यत इति ज म ङ ए नम्‌ इत्यच सूत्रे रच्ितः ॥

कादिभ्यः कित्‌ ॥ ११४ ॥

कवगीदिभ्यो धातुभ्यो डः किब्रवति॥ कुपा शब्दोप-
करणयोः । कुण्डः स्यात्मतिबल्लोनां जारसच्ननितः सुतः।
देवतान्यजलाधारः कुड कुण्डमुखा स्मृतेति शाश्वतः । उप
चारात्तास्वरङुण्डम्‌। साथ कनि सार्थिकाः प्रकतितो लिङ्ग-
बचनान्यतिवत्तन्तेऽपौति कुर्डिका। असते जारजः कुरुडा
खते भर्तरि गोलकः । गुडः अव्यक्ते शब्दे । गुडो गोलेच्‌-
माकयोरि त्यमरः । गुड। सहो । गुडाप्रायाः केशा अस्येति
गुडाकेशः भिवः॥ घुण श्रमणे। घुर्डो भ्मरः॥ कमु
कान्तौ । दौषेल्म्‌। काण्डं बावसरे वाणे वग स्कथे च
शाखिनाम्‌ । प्रमाणविेषेऽपि कार्डम्‌ । यथा द्विकार्डम्‌ ।
काण्डः न्ते तर्कये वारेऽवसरनौरयोः। डान्ते १८,।
दति विश्वः । निदिव्यतुहत्तेः ङण्ड दिश्ब्दा अद्युदात्ता
दरति चे इत्य सूच न्धःसः॥

स्थाचतिग्टजेरालचवालजा रीयचः ॥ १९५ ॥

चने ` प्रयशाः च्छ
कष ॥ +~ # च ॥
प्रकशितनो। गोग,
किय, । वजर्‌ । मा -
जाधवनिशि के कित्‌ {च्य
ङ्‌ ॥\ तत्व ४१ अक!
+ 11 अ 4 उ
४ ह
चः | भाजनं पप १३ # 8. क्ष्य ;
द

# २३६ +

+" +

२, ह । 1११. ->1.4.4 1) 2

¶

वा, उकम द्र प९१
न्वी ¢. ६५५

ह ति १ ४ - 8. # न्न | | न प्र ।

( , स स्या
लिक पियलिपष्दिभ

१" १
¢} ५". "ल

य सव ` सा. २९
ने) जपि नदा,

\ +^ + १1 १ त्वः क~

> नी) प के
क । ०९६ १.१
कवे

ति भन्णरम्‌ ; समिश्यंति २२
र । क शन्चलयातचरा # ~१ २.

¦ चय अश्र कका
+. क ५१ # र्‌ +
प्क , अचः 1 हर

13.11. र्व ची #

र्र्‌ 4
वधर नोरथ

न

खणादधिउत्तिः। ४३

्ट। गतिनिडत्तो । चते याचने । खज्‌ष्‌ शडौ ॥ एभ्यो
यधाक्रममालच्‌ वालज्‌ आलोयच्‌ इत्येते प्रययाः स्यः ।
स्थालं भाजनमभेदे स्यादुखा खलो प्रकोत्तिता। गोरा-
दिलात्‌ नष्‌ । लचि सि ्आलजिधानं चिन्त्यम्‌ । घुमाख्ये-
त्यस्याकिङ त्यपि कचित्पृह तौ ज्ञापकमिति के चित्‌ चिं
बाधित्वा पच्च आद्य॒दात्ताधमित्यपरे ॥ चात्वालो यज्ञोपक-
रणम्‌ । चात्वालो यज्नकुर्डे स्यात्‌ दभ चीत्ताल उत्कटे ।
लान्ते ११७, । इति विश्वः ॥ माजलोयो बिडालः स्यात्‌ ॥

पतिचण्डिभियामालज्‌ ॥ ११६ ॥

पत्‌द्ट गतौ । चडि कोपे ॥ पतन्त्यस्खिन्रधरण ॥ पाः
लमधोभुवनम्‌ ॥ चर्डालः पापकम । चरडमलं मूषास्ये-
त्यपि चण्डाल; । प्रज्ञादिबादणि चाण्डाल इत्यपि ॥

लमिविशिविडिष्टणिकुलिकपिपएलिपच्छिभयः

कालन्‌ ॥ ११७ ॥

तमु काङ्ाथाम्‌ । विश प्रवेशने । विड आक्रोशे। र
षितायाम्‌ । कुल संख्याने । कपि चलने। निद्शान्रलीपः।
पल गतौ । पचि विस्तारवचने ॥ एभ्येऽटातुभ्यः का-
लन्‌ स्यात्‌ । तमालो हच्तभेदः स्यात्‌ ॥ विणाली मदान्‌ ।
जिलिङ्गः। विशालं हहदाख्यातम्‌ विशालोज्जविनौ पुरौ !
लान्ते ११८, । इति विश्ठः। विशालोज्वविनौ प्रोक्ता पुरौ
च.न्ध। च मानिनौति कोशान्तरम्‌। तमिच्छति ठृपंब॒चरा
यः स्तोतुमविशालवा। स बाज्छत्यातपत्राणं | करिणामविया-

४४ उणादि वत्तिः ।

लयेति कौचकवधः॥ विडालो सा्जारः स्थां बिडालौ ॥
खुण्णलं पञ्चमूलम्‌ । पुष्करादिवान्जणालिनो । अल्पा
ख्यायग्टांखणलौ॥ इलालः कुम्मकारः स्यात्‌ ॥ कपालं नर-
शिरः। पुत्रपुसकम्‌ । कपालं दृशिरोखि स्यात्‌ षटारैः
णकनले व्रजे । लान्ते १०२, । इति विश्वः ॥ पलालोऽस््ौ स
निष्फल इत्यमरः । पलालं भरायते॥ पञच्चालो जनद-
शयोः । षद रादिलवात्‌ दौघंबे पाञ्च(ल इत्यपि ॥ बडल-
वचनात्‌ श्यतेरपि कालन्‌ । शाला । विभाषा सेनासुरेति
वा क्तौवम्‌। पा० २, ४, २१५,। गोशालम्‌ गोशाला ।
चतुःशालम्‌ चतुःशाला। शल चलने । घञन्ता तत्पुरुषे
शलायामिति निपातनात्‌ स्वौले णालेति न्यासः ॥ |

पतेर ङ्ग च्‌ पर्णि ॥ ९१८ ॥

पत्‌ गतौ ॥ अस््ात्पचति भिधेयेऽङ्ग च । पतङ्ग पचतो ।
कधं पतङ्गः चूधः। खगचतःमान्य.पचारात्‌ । पतङ्गः शलभे
सूयं पतङ्गः पक्िख स्मत इति को्रान्तरम्‌। पतङ्गः शलभे
शालिप्रभटे विहभे रवो। गान्ते ४१, । इति विषः ॥

तरत्यादिभयश्च ॥ ११९ ॥

तसर्ल्यादिभ्याऽष्यङ्गच्‌। तरङ्ग ऊर्भिः। तरङ्गस्तुरगः-
दोनायुःफाले वस्वभङ्गयोरिति सः॥ लुनातेरूवङ्ग' देव
सुभे ॥ आकछरतिगणोऽयम्‌। एवमन्येऽपि द्रव्याः ॥

विडादिभ्यः चित्‌ ॥ ९२० ॥
विड ्राक्रोभे। द चोदे। कृ विद्तेपे ॥ एभ्येाऽङ्गच

(11

उणादिहत्तिः । ४१५

किद्वति । विडङ्ग ओषधिविशेषः ॥ स दङ्गो मदलः:। वादयय-
विशेषः ॥ बाइलकादुल्वं रपरत्वच्च । कुरङ्गो खगः। स्तियां
कुरङ्ग ॥

खडजोरडि श्च ॥ १२१॥

र्गतौ। ज्‌ वरणे ॥ श्राभ्यामङ्गच्‌ धातोहेदिच्।
चातके हरिणे पुंसिसारङ्गः शवले चिषु । ्रम० २.४,२,२४।
मदति जलदेनिदाघे सारङ्गोऽपास्त विभ्चति केतकमवनेः
सारङ्गोपास्ते । सम्प्रतयु यमकालो न वाहिनौपानां लग्मखसु-
रभोणां खोनवा हि नोपानाम्‌। ५० इति बन्दावनयमकम्‌ ।
सारङ्ग सद्कलमहासालम्‌ । १२, २८॥ इति भट्भाषासमा
वेशः । अन्ये तु ख हिसायामिव्यस्मादङ्गवि दौ च शारङ्ग
इति तालव्यमाइः । प्रमाणं तु चिन्तयम्‌ । सारङ्गखातके भङ्गे
कुरङ्गे च मतङ्गजे । पर्तिभेदे च सारङ्गः सारङ्गः शवरेऽ
न्यवत्‌ । गान्ते ४९, । इति विश्वः ॥ वार ङ्गः खडगादिसुष्टिः॥
बादलकात्‌ र नये। नारङ्गो नागरङ्गक इति कोशा-
न्तरम्‌ ॥ ।

गन्‌ गम्यद्योः ॥ १२२ ॥

गमद गतौ । अद्‌ भक्ते ॥ आभ्यां ग्न्‌। ग्य द्ष्ण
पदो ख्याता । अपत्ये शिवादितिकादिशश्चादिपाटात्‌ अणि
फिजि ठकि च गाद्धो गाङ्गायनिर्गाङ्गयः॥ अदः युरोडाप्रः॥
श्रम गल्यादिषु। बादुसकादतोऽपि भर्बति। अङ्ग गाच

४६ उशादिठत्तिः ।

उपाये च प्रतौके चाप्रधानके। अङ्गः देशविशेषः स्यादङ्क
सब्बे धनेऽव्ययम्‌ । विश्व° गान्तं १४, ॥

का पूखडभ्धः कित्‌ ॥ १२२ ॥

च्टारेदने। पूञ्‌ पवने। खड भेट ॥ रम्यो गन्‌ कि-
ववति ॥ चायते यज्नार्थिंभिरिति छागण्कागलः॥ पयते सुख
मनेनेति पूगे गुवाकः! पूगः क्रमुकन्दयोरित्यमरः ॥
खड्गा गण्ड कङ्े स्यान्निस्िंे गरड कोऽपि चेति शब्टतर-
क्गिणो । खड्गे गरड क ङ्ग सियुभेदेषु गरड के । विश्व
गान्तं २४,। इति काशान्तरम्‌ । बाहलकात्‌ षिट अना-
दरे। अताऽपि गन्‌ सत्वाभावश्च। स्मृतः षिंडगस्तरलमना

[१ क +>
इति चन्द्रः । षिड्गरगव्यत ससम्भृमभेवमेका। ५५ ३४, `

दति माघः ॥

म्टजः कित्‌ नुर्‌ च ॥ १२४ ॥

ञो गन्‌ जिह्धवति। नुडागमःऽपि तस्य ) ङ्गः षिड-
मालिधूम्याटाः। खङ्गो धूम्याटषिड्गयोः। मधुव्रते चच
तुकेहरजगड्त्चोः । गान्ते १८, । इति बिः । किदिव्य-
नुत्तः ङिदिति विखष्टाघम्‌ ॥

ष्टण तेर खश्च ॥ १२५ ॥

खु हित्तायाम्‌ ॥ ब्रतो गन्‌ । धातो वत्व किचंनुट्‌ च प्रय

यस्य । खङ्ग विषःणमास्यातंनैलाये जलयन्वक्े मौ नोषयि-
सुवणानां भेदे शङ्को प्रयुज्यत इल्युत्यलिनो। गौरादित्वात्‌
नेष । ङ्ग क्रोडाप्बुयन्तके। विषाणोत्कषेयोख्ाथ यङ्ग:

क येक
(ति ॥ ड
* ६.१
ट कि = ऊ +
| ज =
न
ॐ ॐ 1
^
1
न ¶
४
+न 1 ~न
र
1

तोर
न का अवनति
| 12 च्व 8: ॥

त) रे) ^} (कक

उणादि्ठत्तिः । ४७

स्य त्कूचशोषैके । खङ्गो विष र्ामृषभे स्वं मोनप्रभेद्योः ।
गःन्ते २१। इति विष्डः। मत्र्धेऽपि ्क्गमस्यास्तीति
ङ्गारकः। खङ्गछठन्द्‌भ्यामारकन्‌ । पा० ५,२,१२२,४।
विकाराथंऽणि शाङ्ग; कामुंकामातरेऽपि विष्णोरपि शरासने ।
अथ सुललितयोषिद्श्रलताचारुखङ्गम्‌ | कु° सं० २, ६8, ।
इतिच प्राश्त्वादायतल्वादुपचारात्‌ ॥

गण शङ्नी ॥ १९६ ॥

खणातेरव शनो वाचे गणप्रत्ययः । पूवं वद्रट्‌ च ।
शङ : पत्ता । काञचित्य॒नरगसित्य कारपूर्वी गकार इत्यादा-
वकारो विधोयते। तेन शारङ्ग इत्यपि साधुरिति सर्व
स्वम्‌ ॥

मुदियोरगग्मौ ॥ १२७॥

सुद्‌ हष । ग॒ निगरणे । आभ्यां यथासङह्खय गकग
इत्येतौ स्याताम्‌ । मुद्रः सस्यभेदः। सहान्‌ लातोति मुलो
स॒निः । यस्य मौद्ल्य आतसजः॥ गगा सुनिः। गार्य यस्या-
त्मसम्भवः॥

अण्डन्‌ क@छष्म्टञ्जः ॥ रट ॥

इकज्‌ करण । खगतो। श्ट भरसे ॥ वज वररे।
णएभ्योऽख्डन्‌ । करर; करण्डिका । पुष्पभाखभेदः कर रो ॥
सरर्डः पक्तौ ॥ भरर्डः खामी ॥ वरण्डो सुखरोगः । वर-
र्डाऽप्यन्तरावेदौ सन्दीहसुखरोगयोः । डान्ते २७, । इलि
विश्वः । प्राक्‌ प्रत्ययनिर्दृणदन्यतोऽपि भवति । तेन तर-

छद उणादिदत्तिः।.

तेस्तरण्डा जलतरणम्‌ । तरर] वलिोखत्रइवसतुनिं
भेलके । डान्ते २७, । इति सः । वनतेस्तकारान्तादेशः ।
वतश्डद्ूति का चित्तिः ॥ तथा पु अद्ने। अत एत्वम्‌ ।
छेभख्डा मातापि शून्यः । तया रतेरपि । शवर्डो विषयो
देशद्ति तु छत्तो। णे काथाररिलइक्षल्‌ प्रत्यये शवख्ड-
भक्तः |

शहूभसोऽदिः १२९॥

ख हिसायाम्‌ । हं विदारणे । भसं भरसंनदोपयोः ॥
एभ्यऽदिः स्यात्‌ । शरत्‌ स्बत्सर ऋतौ ॥ दरत्‌ दयज्-
लयोः॥ भसत्‌ जघनम्‌। भसत्‌ प्रभाखरे मासे तरत्कार खण्डवे
ञ्रवे। गान्ते २४,। इति विश्वः । पर स्नेहने । बहलवच-
नादतोऽपि भवति । समज्या पर्षत्परिषदिति चन्द्रः । पष-
इलान्महाब्रह्मेः। ४, १२,। इति भटिः। परिपूर्वाखदेः
सत्सित्यःद्ना। पा २, २, ६१,। किप्‌ । सदिरप्रतेः।
पा० ठ, ३, ६६, । इति षत्वम्‌ । रजःकछषौोति । पा० ५,२,
१२९, । वलच्‌ । यः सम्प्रति प्राक्‌ परिषहदलानामिति
कोशः ॥

दण्णतेः षुक्‌ इखश्च ॥ १३० ॥

ड विदारणे ॥ अतोऽदिः स्यात्‌ डखत्च्च घातोः षुगा-
गमञ। षत्‌ शिला । गाजदन्तादिलात्‌ दृषदुपलम्‌ । `
ओषे । पा० ४,२, ९२, । ङ्ति लक्षण वाधिकारथ्ेति हषदि
पिष्टा इत्यस्िवरथें दाषदाः सक्लव इति का चिदुत्तिः।

[0 ॥

द दे पभध्त ; +

॥ चदि । ` सद्ः|४
१.५३. ` कलिं मतवकः ।
`, , 1178 क {त 1.

कथन 00 वश ठय

हि स द्रः) ८८२

द्व्या । दकःर जनमः
1 लि अवारः द द
४.8 4९ #
॥ ने कश्श्ःरदि श्वी -घ "अ
हि धरय:

५ = ~ १
॥ ड
> = ५
१४ 9४ धर ५
च

>.

अत्तः: ककि

| १२१
7 दिः विदद भन्यकःर थच ऋः:
। कषक नाशनाय. स्व्‌ दादित्वारव्दयत्लम `
क 9 २९०४६
`" ^ क

/ (क + >

+ 1

4
५, ^ का

उशादिव्रन्तिः । ४६

त्यजितनियजिभ्यो डित्‌ ॥ १२९ ॥

त्यज हानौ । तनु विस्तारे । यज देवपूजादौ। एभ्यो-
ऽदिडि दवति । टिलोषः। त्यद्‌ । त्यदाद्यतम्‌। तदोः सः
सावनन्ययोः । पा० ७, २, १०९, । इति सत्वम्‌ ।
स्यः त्यौ! व्ये । अहवानं भविष्यामिस्य वा कम्बल
विक्रयोति। एवं तद्यदौ। सवेनामसंक्ञका एव ॥

एनेस्त्‌,र्‌ च ॥ १३२ ॥

इण गलौ॥ अतोऽदिः स्यात्तस्य सुडागमः। एतद्‌ ।
सर्वनामेव ॥

सतेररिः ॥ १२३1

ख मतौ॥ अतोऽटिः स्यात्‌ । इकार उ्वारणार्थः।
सरट्‌ स्यादात मेषयोः। सरडिति धातुपारायणे दृश्यते ॥

लङ्गनलोपश्च ॥ १२४ ॥

लि शोषणे ॥ अस्माद्टिनलोपश्च धातोः। लट्‌
वायुः । लघटिरिति पारायणे ॥

पारेरजिः ॥ १२५॥

पार तौर कमेसमापौ ॥ अतशुरादेरजिः । ` रिलिपः।
पारक्‌ सुवणम्‌ ॥

यथः कित्सम्रसा रणच् ॥ १२६ ॥
प्रय प्रख्याने।॥ अस्मादजिः किद्रवति सम्प्रसारण धातोः,
गल्वादिकायम्‌ । ए्रयक्‌ नानायेः। स रादिलरादन्ययत्वम्‌ ॥

भियः षुक्‌ स्वश्च ॥ १२७ ॥

। ५

ध उणादि ठत्तिः ।

विभेतेरजिः किद्ववति षुगागमश्च इषत्वद्च॥ भिष-
वयः । ्रप्ये गगर्दिलायलि सैषन्यः । भिषजामिदमि-
ल्णि सुमङ्लमे षजाच। पा० ४, १,३०,। इति निपात-
नान्ुरे भेषजम्‌ । खारथेऽनन्तावसथे तिभेषजाज्‌जः । पा
५, ४, २३, । इति भैषज्यम्‌ भेषजमेव ॥

युष्यसिभ्यां मदिक्‌ ॥ ९३८ ॥

युष इति सोचो धातुः । असु केपणे ॥ आभ्वां मदिक्‌ ।
युखदस्मदसौ । वाहौ सौ। शेषे लोपः। पा० ७, २, ९०,
९8,। त्वम्‌ । अहम्‌ ॥

अतिंल्‌ सु दभु र तभाथावापदि वर्िनोभ्यो

मन ॥ १२८ ॥

ऋ गतो । टज स्तौ । घुञ्‌ अभिषपै। इदाने। ख
गतो । टञ्‌ धारणे । क्ति वे । ट्त णब्दे। भा दौसौ।
याप्रापणे। वा गतिगन्नथे.;। पद्‌ गतौ । यत्त पूजाया-
माङ्स्मोयः। णोञ्‌ प्रापणे ॥ रएभ्यवतुदं धातुभ्यो मन्‌ ।
अनेचक्तुरोगः॥ स्तोमः सङ्तः। अग्नेः स्तुरस्तामसोमाः ।
पा० ८, दे, ८२, । इति षत्वम्‌ । अग्निरोमः। ज्योतिराषुदः
स्तामो ज्यतिरोमः। अयुषटोमः॥ समः कप्रंरचनद्रयोः।
सेम इव सोम्यः । ए खादिताद्यः । एषोदरादित्वादौतल्रम।
प्रोतास्मिते सोम्य! चिराय जीव। १8, ५९, । दूति छः ॥
होमो यागविशेषः॥ सर्म गमनम्‌ ॥ ध्मः स्यादस्ियां
पखे । धर्मं चरतोति ठक्‌। घार्भिंकः। नजसमाठेऽधर्मा-

„ 3
| [^ 4 ५-१६-११...
क ५ ४

[भ्व ९२ त. वि।

५ ३५ क 1. शे भ्‌ परिष # श ५

7 र! प

1) =

^ ५३, स श्तेन्दः +र ॥-. चः

कुरः ^ ककसी
१ १-कथती शश्र =

< त्‌ ए} क +~

4 )19 47

-, #॥। हि ^ § ॥
4 4 द ऋः

1 ॥ नि ॥
9 दोष) । श

1

, च + व

व वव अ (किनतः

विकिर निर ऽप) नयु) नस दः

7), इलि दङ्‌ वे तनरका
तक ४94: -

उणदित्रत्तिः । १९१

चेति ठउग्बज्ञञ्यः। पा० 8, ४, ४१, १, । अआघमिकः |
स्याम मस्तियां पुखभ्रेयसो सुक्ततं हष; । धमे; पुखे यमे
न्याये सखभावाचारयोः क्रतौ 1: मान्ते १८, । इति विश्वः ॥`
क्तेमं कुश्लमस्वियामित्यमरः । क्तेमप्रियमद्रेऽण च । पा०
३, २, ४४, । क्तेमङ्रः। गौरादित्वात्‌ क्तेमह्रो। पचा-
दिषु करट्‌ शब्दपाठात्‌ वोगच्नेमकरौ लः कस्येत्यन्ये॥ क्षौमं
वस्वप्रभेदः स्यात्‌| न्तौमं पटे दुकूले स्यारतसोकुसुभेऽपि
च। मान्ते €, । इति विश्वः । त्यजतो मङ्गलन्नोभमे चौरे
च प्रतिष्छह्ृत इति रघुः । शणभवे क्षौम । अतसौ स्या-
दुमा च्षमा। अरम० २, <, २०,। इति च॒माशब्दादिकारेः-
खिति॥ भाम आदित्यः । भामः क्रोध रवौ दोप्तौ। मान्ते
१६,। इति विश्वः ॥ यामः प्रहरः । हो यामप्रहरो समो।
अम० १, १, २, €, ॥ वामः शोभनदुषटयोः । शेाण्डादितवा-
दक्तवामः ॥ प्ड्म सरोरुहम्‌ । अधर्चादिरयम्‌। वा पुंसि
पद्यं नलिनमित्यमरः । पञ्चः स्यात्रिधिश्रङ्योः। शङ्पद्मो
निधोचिचिद्षुा दुशेविंसुच्त इति पुराणम्‌ । पुष्करादि-
भ्यो देशे । पा० ५,२, १२५. । इतोनिः। परञ्चिनौ । अश-
आदिलादच। पद्मा हरिवधूः स्मता॥ यद्यो रोगराजः।
राजयच्मव रोगाणाम्‌ । २, < ६, । इति माघः । मनिनन्ता
ऽप्यस्ति। यत्मणापि परिहानिराययो जामयानसमवसखया
तुलाम्‌ । १९ ५०; । इति रवुः ॥ नेमः प्राकारमूलम्‌ ।
अर्धवाचौ तु सर्वनामसंज्ञक इति ॥

५२ उणादिठत्तिः ।

जातेः सन्वदालोपश्च ॥ १४० ॥

जहातेर्मन्‌ सन्वद्ववति धातोराकारलोपश्च। जिद्यः
कुटिलमन्दयोः । जिदं तगरपादपे । मान्ते १९, । इति
विश्वः ॥

अवतेष्टिलोपश्च ॥ १४१ ॥

अव रक्त पालने॥ ततो मन्‌ टिलोपश्च। स च सामर्व्या-
त्मृययस्यैव न प्रतेः । अन्यथा हि डिदिल्येवोच्ेत । ज्वेर-
लेव्ादिना । पा० ६, ४, २०० । वकारस्योपधायाश्ोट्‌ ।
दयोरूटो रोषे कते गुणः। ओभित्यनुमतौ प्रोक्तं प्रणवं
चापुप्पक्रभे । विश्व° ग्रव्य० ४८, । मन्वा ङ्गत्राच्छान्दसोऽ- `
चानुनासिकः। ओभिल्युक्तवतोऽथ शाङ्गिणः। १,७५, ।
दति माघः! ओङ्ारप्रणवो समावित्यमरः। चादिलादव्य
यत्वम्‌ ॥

यरसेरात्‌ ॥ १४२॥

ग्रसु अदने॥ अतो मन्‌। धातोराकारान्ताटेशः।
ग्रामः संवसथः प्रोक्तः सम्पर्वः सरग स्मृतः। मादि,
ताच्छः। एकग्रामोयः । म्रामादययखजो । पा० ४, २, <४,।
याम्यः ग्रामोणः। ग्रामः खरे; संवसथे न्दे शब्दादि-
पूवं कः । मान्ते १४, । इति दिष्ः ॥

अविसिषिसिग्रुषिभ्यः कित ॥ ९४२ ॥

अव रक्ते । धिव तन्तुसन्ताने । षिञ्‌ बन्धने । ष
ओष ॥ रएभ्यश्चतुम्या मन्‌ भवति स च कित्‌ । पूव॑वदूडा-

छक! ` 4
ति वय्‌ ४
ऋक सदस्य जिः १४
1 ४11 कक्स्य
दिका गान्ति थिव 1 स
नी ६ ०.१ 4 स
त 4 ४ स म्विस

भ्व ५

{61 11
वलाः वम द चज)
नीव षः । धिर

ष १

ह णाना नकर धिक च्य ०६१३

क) ऋ १.1
न). >+ च
+,

क <
(* $= ¶ 1 द्विश्च
च
दु

५
वरः अ

{च

¶ भव(न कं द1कत्‌ +

उश, दिव त्तः । ५२
दिकार्थम्‌ । जमं नगरम्‌ । टापि बाइलकात्‌ सत्व उमा
दुर्गातस्लो स्मुता। उ मेति मात्रा तपसो निषिदा प्रथा-
दुमाख्यां सुमुखो जगाम । कु° सं° १, २६, । इय॒पाया-
न्तरम्‌ । उभातसोहेभवतोहरि द्र(कान्तिक्तोतिषु। मान्ते
३२, । इति विशः ॥ स्य॒मो र्मः ॥ सिमः सवनाम सवं
पयायः । समस्मे । सिमस्मात्‌ ॥ शखमग्निसिमोरयोः ॥

दषियुधोन्धिदसि श्या धूसुमभ्यो मक्‌ ॥ १६४ ॥

इष गतिहिस(दानेवु। युष सम्प्रहारे । जिडन्धो
रोपो । दस च । श्वेङ् गतो। धूञ्‌ कम्पने । घृङ्‌ प्राणि-
गभः;वमोचने ॥ एभ्यः सप्तभ्यो मकं । इष; कामवसन्तयोः ।
केचिदटोष गताविति पठन्ति। तेषां दौर्घादिरौमः॥ युष्यः
शरः इध्मः सभत्‌॥ दस्मो यज्ञमानः॥ श्यामो इहरित-
छष्छयोरित्यमरः । श्यामः स्यान्मेवके हददारक दरिते
घने । वटद्ुभे प्रयागस्य श्यामः श्यामा तु वागुजौ॥ अप्र
सूताङ्नायाञ्च तथा श्यामलतौषधेा। चित्कासारिका-
गुन्द्रानिगाकष्णाप्रिवङ्गषु ॥ श्यामा नोल्वां पिकेश्यामं मरिचे
लवणान्तरे। मान्ते १०, । इति विश्वः॥ धूमः स्यादमिनि-
सम्मवः। पागादिलात्‌ धूम्या धूमसंहतिः॥ खभोऽन्त-
रिक्षपम्‌॥ ईर गतो। बाडइलकाद्तोऽपि मक्‌। ईर्मव्र-
स्म्‌ । व्रणोऽस्ियामीमनरः क्तव इत्यमरः ॥ टुच्च शब्दे ।
चमातसो। तस्या विकारः चौमं वस्लभेद्‌ इवयुक्तम्‌ ॥ जन
जनने ज्म उत्पर्तिः। जस्तु पुंसि सश्व इति पुंसि

५४ उणादित्तिः।

प्रयोगः । मनिनन्तोऽप्यस्ति। रुह जगअनोति धातुपाठात्‌।
जनुजंन नजन्द्रानि । तअम० १, १, ४, ८, । श्त्युभवधापुप-
पद्यते ॥
युजिरूचितिजां कुश्च ॥ १४५॥
युजिर्‌ योगे। रुच दोषै । तिज निशाने॥ एभ्यो
मक्‌ कवगश्वान्तादेशः। युग्म युगलम्‌॥ रु्मो वणभेदः।
तद्योगाद्‌. एव चनेभ्यः । पा० ५२, <४, १,। इति मतु- ,
प्रापे रुक्मं सुवणम्‌। रुक्मो वर्णोऽस्या अस्तोति रुक्रिणौ `
रुक्नंतु काञ्चने लोहे मान्त १७, । इति विश्वः। त्वया
विगप्रछत्चेव्यो रुक्विणौ हरता हरे । २, ३८, । इति
माघः ॥ तिग्मं तोच्छं । विलिङ्ग ॥
खनेर च । १४६॥
खन हिंखागत्योः॥ अतो मक्‌ धातोहिरादेश्च
हिम चन्दनमाख्यातं हिमं शोततुषारयःः । मान्ते ४, । इति |
विष्वः। हिमारखयोमहत्वे । पा० ४, १, ४९, १,। इति ।
डोषानुकौ। हिमानौ हिमसंहतिः ॥ |
भियः घवा ॥ १४७ ॥
बिभेतेभेक्‌ धात्व ष॒गागमश्च। बिभेत्यस्मादिति भौ-
मस्िलिङ्कः। भौमो भयानके ख्याति भोमौ पारडवशङ्कतौ ॥
भोञ्च( भयानके चते । भौर भधानकत्निषु । भोः कुरूणां
भयशे(कदतेति । भौदस्त्‌ भोषके रुदर गाङ्गये च निश-
` चरे । मान्ते २०,। इति .विण्ठः ॥

+ । % । -भ्मः

कैश भवम

[ ५ # `

ता रयच्छ ? २५५
[भि विन्‌ चैष्यधार यः

{ठ इशककनिनय त्य श्रना
# ~ 1114111. छ्य: नज

१ शलं ११.11 3

"भि; पुशदयः लन.

विनि भ्यः =

[चे क्न्गुष्प

॥,1 >
1441. ॥ १81

धान अकः {1

यरि सक्षाशिति शर): ५

न

द्र ४1.
^" 9. 3

4.१29.411 11.
वि कादःयाम्‌। विरः प

व।५१्‌ 17. + इरि

| निदि पावि द्ध्य अद्या अशुलः

॥ - चभ विस अण्व 1 - क्ष्व ष्दन्चः ॐ. ।

ˆ न्रा ।॥ - पष्य

कै
।।
५

~ 4-1,377.

निः । अरश्मि. घः ।
व 8 अध्वर 1 सदव पिद: २३) "4

उणादि ठति । ५५

घर्मः । १४८ ॥

घमं इति निपात्यते ॥ घु ्षरणदोष्यंः; । रतो मग्गुणणौ
निपालेते। घर्मः खेदाग्भसि ग्रोे। घर्मः स्यादातपे ग्रोष्म
उष्णसे दाम्भसोः । मान्ते १९,। इतिसः ॥

दयोय्छः ॥ १४८ ॥

ग्रो दतिः निपात्यते॥ ग्रसु अदने । श्रतो मक्‌ ग्रोभा-
वख धातोः गगम ग्रसते रसानिति श्रोष्ः कारभेदः॥

प्रथेः षिवन्‌ सम््रसारणच् ॥ १५० ॥

प्रथ प्रख्याने ॥ अतः षिवन्‌ सम्प्रसारणच्च घातोः। ष
कारो डेषथंः एथिवो महो । षिक्कादेव डोषि सिदे गौरा-
दावपि थिवशब्दपाठ।ऽनुबन्धकानित्यत्वज्नापनाधः। तेन
दष्रति सिं फ़वति। उत्सादित्वात्माधिवः। षवत्रिसेके।
एवो एथिवौ थौ धरा संसदा रसेति शब्दाणवः ॥

अश्र एरषिलटिकंणिखरिविशिभ्यः कन्‌ ॥ १५१॥

अशू व्यापरो । प्रुषन्रेहनादौ। लट बाल्ये च कण
निमोलने । खट काङ्याम्‌ । विश प्रवेशने ॥ एभ्य; कन्‌ ।
अश्व, घोटकः । अश्वः पुरेदबाजिन.:। वान्ते १८,। इति
विः । अरश्वशब्दो बह्वावपि श्यत इल्युणाद्यो बडखमित्य-
चानुन्यासः । अजादिलात्स्िदामश्वा । अश्वादिभ्यः फज. ।
पा० ४, १, ११०,। आाष्लायनः ॥ प्रषवः स्याद्तुद्ध्‌ययोः ।
प्रुष्वा जलकणिकिति रत्रामतिः। अयदहाशौकेति क्यङ्‌ । पा०
२, १ १०, १, । प्रष्वावते ॥ लट्‌वा पचनिभेदः । लट्वा स्या

५६ उरदिहत्तिः।

त्तेलिक्रा जिजलोति हारावलो। लट्‌वातु तूलिका ख्याता
ल्‌ द्युलेऽपि टत इति व्याडिरभसो। लट्वा कर्-
भेदे स्यात्‌ फले उद्ये खगान्तरं वान्ते २५.) इति विश्च: \
कणु पपे सुनो विदुः। {इजलवचनादित्वम्‌। किमिति
सवं खम्‌ । कि" पाप सुरावोजे । तःन्ते १६, । इति विश्वः ४
शयनार्थिभिः काङ्यत इति खट्‌बा श्यामे: ॥ विभ्वं
जगत्‌ । विश्वं समस्तजगतोविंञ्खे देवेषु तासर । विश्वा
चातिविषायां स्यात्‌! वान्त १८, । इति सः। विग्ड स्वोक्तो-
वयोः शु याभिचमः:। विस्य वक्ुरायोः नरे सन्ञावःम्‌।
निप चधा! पा ६, २, १२८--१२०,। इति परूवेयदस्य
दोषः । चिच्वावसुः । विष्वाराट्‌। विश्वानरः । विश्वामित्र
इति ॥
इण ोङभ्यां वन्‌ ॥ १५२ ॥
इण गतौ । शौक स्वय ॥ आभ्यां वन्‌ | ठवावधार।
एवावध्ाररेऽप्यघं । एवे चानियोगे । पा० ६, १, ६४, 8, ।
इति पररूपं वक्तव्यम्‌ । अद्येव \ गेवं भेदम्‌ ॥
सवंनिघुष्ठरिष्टलष्टशिवपदग्रङृष्टा अ तन्ते ॥ १५२॥
सवीद्यो वनुप्रत्यवान्तः निवात्वतेऽतन्नेऽकतंरि # ख गतो ।
सवं निरवगेवम्‌ । चिलिङ्गम्‌ । सर्वे तु सयते: सवं टे।
वयुत्यादितः ॥ चुषु सङ्न्घं निपू3 !। गुखाभावः । निषु
खरं प्राः । निच वंस्तुरमाजेनम्‌ ४ रिषु हिसायाम्‌ । खिव्वो
खः ॥ लघ कान्तौ । लब्वो नतंकः॥ गोर्‌ खबर । -

५
क क क क पण णनः कज इ

क

ह - त चे बे> क

त दः इग र
पदै स= (६53.
वि शरेसस्छरःश च इष्ड

6

ए शति कि; ४ चद्‌ ==

4 ॥ च
च ४ 111.
द कि"
` * + १ श 1 क

ज

[1 जतु कद

द शच्नः $

1 + > त,

दुक अमि ककञ्ः `

1; ध "वकः च र्षन्‌; .- अ);

च ४ 4 ४ ५५ द्ध्य: र) ट३ ।- ॐ? =

क्प क

1181

{५५ [ । #् 0 रः
ङ्य जपः । भगान

4
(१

लै कयम १. विन

उणादिदठत्ति : | ५७

स्वत्वम्‌ । शेतिरत तिडतौ जला शथवत्‌ । शेते तिति नन्द
रतिभ्यां न विक्रियते गुणावस्थारहितः शान्तः शिवः गब्मः।
शिवं भद्रं शिवः शम्भः शिवा गोरौ शिवाभवा। शाण्बत,
१, १, । शिव मक्त सुखे भद्रे सलिलेऽथ शिवोहर दति
कोशान्तरम्‌ । शिवः शम्भः शिवं मोक्षे सलिलेऽथ शिवो
हरे । अ्रभवामलकोगोरौक्रोष्टोसकफलासु च । शिवा
काटामलौोषधौ । वान्ते <, । इति विश्ठः॥ पद्‌ गतौ ॥ पदो
भूलोकः ॥ ओदाक्‌ त्यागे प्रपूवः । आलोपः । प्रह्वो नस््रः ।
चिलिङ्गः ॥ ईैषर्वन्‌ । ईष्व आचाय्यः॥ श्रतन्त इति किम्‌ ।
सतौ सारकः ॥ छस शब्दे । बाहुलकाद्‌ तोऽपि वन्‌ । रूः
खर्वैकमाचयोः । णथुादित्वात्‌ छसिमा। षं लिङ्गचये
ज्ञेयं लघ नपुंसङके। ङष्वसभेत्यणाला षच। पा०२,४,
२४,। इत्यत न्यासलत्‌ ॥
शवाय्जिह्ायोवा घ्रामोवाः ॥ १५४ ॥
` शेवादयो बवन्‌प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते भौ सख्भ्न।
शेवा लिङ्गाक्रतिः॥ यज देवपूजादौ । जकारस्य दकारः ।
यद्वो यजमानः॥ जि जये । इहुगागमः। जिह्वा रसना॥
ग निगरणे। ग्रोभावश्च। ग्रोवा शिरधरा। बहुव्रोहिस-
मासे दशग्रोवग्रोवौ। ग्रोवाभ्योऽण्‌ च। पा० ४, २, ५७ ।
दत्यर्ट जौ । नैवम्‌ । ग्रैवेयम्‌ । ऊलकुन्लोति टकञ्‌ । पा
४,२, ८६, । ग्रञेयकं कर्डभूुषेत्यमरः॥ आष्वव्याप्तौ ।
न्रापुा कर्ठसथानम्‌ ॥ मोड हि सायाम्‌ । मौवोद्र क्रिमिः ॥

भटः उणादिष्वत्तिः।

छगछहुभ्यो वः । १५५ ॥
कं विन्तेपे । ग्टनिगरणे । हिसायाम्‌ । ह विदारणे ॥
एभ्यो वः स्यात्‌ । दरटि प्रा मेडशि कति । पा० ७,२,८, ।

इतय्‌ प्रतिषेधः । कवं; कामः॥ गबाऽदङ्गारः ॥ शवं

शिवः । इन्द्रवरुणेति। पा० ४, १, ४९, । डनेषानुकी ।

शर्वाणी गोरो ॥ दधा रा्तमः ॥
कनिन्‌ युवुषितक्तिराजिधन्विद्यप्रतिदिवः ॥ १५६॥

यु मिखखे । षु से चने। तत्त्‌ त्त्त्‌ तनूकरणे । राज
दौप्तौ। धवि गत्यथः। यु अभिगमने। दिवु क्रीडादौ
प्रतिपूर्वः ॥ एभ्यः सप्तभ्यः कनिन्‌ स्यात्‌। युवा तसः ।
य॒नस्तिः। पा० ४, १, ७७, । युवतिः । करदिति डेष्‌ ।
युवतो॥ दषेन्द्रः॥ तक्ता बधंकिः॥ प्रती रच््यतीति।
राजा क्चियचन्द्रयोरित्यमरः। अनेकाधत्वात्‌ रच्ननेऽपि
वत्त॑ते। रच्यतोति राजा प्रसुः। तेन राजा प्रकतिरस्ञ-
नात्‌ । 8, १२, । इति रघुः । स्विवां राज्ञो ॥ धन्वा शरा-
सनम्‌। समानो मरुघन्वानावित्यमरः। पुष्यघन्वा रति-
पतिः। द्युवा सूयः प्रतिदिवा दिवस्रः। वडलवचनात्के-
वलाद्पि कनन्निति। तेन दिवौकस इ त्य ठदिभंवतौति
दिव उत्‌। पा० ६, १, १३१,। इत्यव भागकत्तिः। अन्ये
कप्रत्ययान्तेन दिवशब्देनाकरान्तेन साधयन्ति यथायं प्र

॥ = © * ~
योगः। इद्‌ पुरन्तेन विवजितम्‌ वनं वनच् यत्तन सम-

न्वितं पुरम्‌ । न शोभते तेन विनाद्य नो पुरं मरुत्वता ह्च

1

भभ. 14

। भवने पके. नन
4 7.04

उणादिः । ५९

यथा दि वमिति ॥ प्राक्‌ प्रत्ययनिर्देणादन्यतोऽपि भ-
वति। दन्‌ग दशने। नलोपः। दशन्‌ ॥ णस्तलौ । बाह-
लका्णः। नवन्‌॥ अशू व्यासा । षप समवाये । आभ्यां
प्रलयस्य तुट्‌ च। अष्टन्‌ । सन्‌ ॥ पञ्चते; पञ्चन्‌ । रएतं
दश(दयः सह गाश्ब्दाः॥

नजि जदातेः ॥ १५७॥

ओहाक्‌ त्यागे ॥ अतो नलप्रपपदे सति कनिन्‌ । आतो
लोपः । रोऽसुपि। पा० =, २, ६८, ६९, । इति रेफा-
देणः। अहर्दिनम्‌ । अह त्रिति रुतम्‌ । अहोभ्याम्‌ । चअ-
च. भिः। अदरादौनां प्यादिपूभयघा । पार ८, २, 9०,
२,। इति र: । अहर्पतिः । अहःपतिः ! त्रङ्को रुविधौ
रूपराजरिरथन्तरेष्बेव । पा० ट, २, €, २,। अहोर्-
पम्‌ । अहोराचः। गतमहो रचिगता॥ .
न्‌ उन्तन्‌ पषन्‌ शोदन्‌ क्त दन्‌ संहन्‌ मधन्‌ मज्नन.
अयं मनविश्वप्सन्‌पःरज्वन्‌ मातरिश्वन्‌ मघवन्निति ॥५८॥

कनिनन्ता एते चयाद्‌णए शब्दा निपाल्यन्त॥ दु्राश्चि
-गल्ठिश्राः। इकारलोपः ण्व। कुर; । स्तयां ङगेष्‌ ।
श्यनो च खृदिणो व्याः किमन्धो जनः॥ उक्त सेचने।
उक्ता बलोवदः॥ पूष दौ । पुषेव निपातनात्‌ दौर्घः।
पूषादिव्य; । इन्‌इहवत्रिति। पा० ई, ४, १२,। नियमात्‌
दौघाभावः । पूषणौ । पूषणएः। जयन्ति साघु पूषाणः शिष्य-
पङ्जबोधका दति तु ए्मार्‌ः॥ रिह गतौ। इकारस्य

६० उणादित्तिः।

दौषेतल्म्‌ । श्ना कुच्ति-याधिः। द्नोडहानः। अ्ववतो इनौ
नियमाद्‌ दौ घत्वं भवत्येव ॥ किद्‌ आ्द्रभावे। गण्ड । ¦
क्ञदा चन्द्रः। शि प्रोतो। जुणशः। सहा व्याधिः। सखे
हानौ। सरेहानः। सूर्वी मव वन्धने।. उकारस्य दौषः ।
वकारस्य धकारः । म्या शिरः । मूर््वजरूष्वजैरिति यम-
काडकारवानपि। तथा निपातनादागन्तुबंकारः । भवां
यति म्रूधन्यः ॥ मसज; सकारस्य चत्वम्‌ । शकारः । तस्य
जस्त्वम्‌। जकारः । मञ्नास्थिसारः ॥ माङ। मानेऽयपूवः
अयमादित्यः। अयवमणौ । अयमणः। वह्वथ्माणि ॥ खा भच्त-
खे विशखपूवःविश्व्षा टेवः॥ ज इनि सौत्रो धातु; परिपूवः।
यणणटेशः परिन्वा चन्द्रः॥ दु्राण्ि मातरिपूर्वः। सप्तम्या
अलृक्‌। धातारिकार लोपः। मातरिश्वा सद्ागतिः।
कुक्रियख वाति प्रभातके मातरिश्वन्रितिश्राद्म्बरौ॥ महे-
हकारस्य घकारोऽवुमागमञ्च । मघवन्द्रः। भट्टौतु मघ-
वत्‌ गब्दोऽस्ति। इविजक्तिति निः गद्य मदेषु मरवानसौ ।
१८, ९९, । इति। सोच मवव(न््रववा चेति कान्त
सूत्रम्‌ ॥ चपणकदत्तावतरेति ब्द आद्यं व्याख्यातः । देला-
लोलेत्यमौ हावाः । अमः १, १, 3, १२, । इतिवत्‌ । ते- `
नान्येऽप्यच, यथादश्चनं द्रष्टव्याः ॥

॥ इति मरहोपाध्यायजाजनलौव्यरनामधेय खो मदुज्वल-

द्त्तविरचितायामुणदिठत्तो प्रथमः पाद्‌; ॥ १॥

--- ------

५

६
118... [+ १
। १,९) ॥41
॥ "7 -+ ६. द 3 1: 3.
410.
ब ४ ११३ त्र 3, ध्र
1 + हि.
# न.

॥ । ॥ . 01

हि +,
ग. अधश

६ ती

१९ ५4
1 ह

च च
॥1 4.
.
॥# |
1 # (श्र =+ मोन
1, ~ 4 चज्ची ब ष

(८.

कछहभ्यामेषुः ॥ ९॥

डज्‌ करणे । हञ हरणे ॥ आभ्याभेणः स्यात्‌ ।
करे णएगंज हस्तिन्याः । स्विां करेणरित्यपि दृष्यते ॥ हरेण्-
गन्धद्रव्यं कलायश्च । यथा च । कलायस्त सतौनकः । हरेण
खर्डिकौ चास्मितरिति वेश्यवगेऽमरः॥

उनिकुषिनोरमिकाशिभ्यः कथन्‌ ॥ २॥

खन हिसागल्योः । कुष निष्कष। णोज्‌ प्रापले।
रम्‌ क्रोडायाम्‌। काऱदौसौ ॥ एभ्यो धातुभ्यः कथन्‌ भव-
ति। इथो विषखः ॥ कुष्ट ॒व्याधिस्ुगन्धयोः । इन्दोपताप-
गद्यत्पणिस्थादिनिः । पा० ५,२, १२८, इतोनिः।
कुिनौ । कुष्ठिनः ॥ नौथो नयनम्‌ । सुनोधी धमगोलः ॥
रध: स्यन्दनः। रथः स्यात्स्यन्दने काये चरणे देतसेऽपि च ।
न्ते १,। इति विश्वः। दशरथस्यापत्यं दाशरधिः। क
चिदपवादविषयेऽप्यसगःः प्रवर्तते । तेन प्रदौयतां दाणर-
थाय मेधिलोति सिध्यति॥ काष्ठं दारु समाख्यातं काटा
दिङ्ालयेः स्मला। काष्ठा दारुहरिद्रायां कालमानप्रक-
षयोः । स्यात्‌ दिशि स्यानमाचे च काटमाख्यातमिन्धनें।
ठान्ते ८, । इति सः।॥

६२ उरदिठत्तिः ।

अवे ग्टजः ॥ २॥

अवशब्द्‌ उपपद्‌ जः कयन्‌ भवति॥ अवण्यः पक्त
भेदो यज्नावसानच ॥

उषिकुपिग्तिभ्यस्यन्‌ ॥ 8 ॥

उष दारे । बुषनिकपं। गे शब्दे । ऋगतो॥ एभ्य-
स्थन्‌ स्यात्‌ । ओष्ठो दन्तच्छदः । ओष्टोतललोवी पररूपत्वम ।
पा० €, १, ९४, ५, । बिम्बोष्टो । विम्बोष्ठ ॥ की कुक्ि-
कुशूलयोः । कों कुशूल चात्मोये कुत्ेरन्तग्टंहस्य च ।
ठान्त ५,। इति विश्वः॥ गाया वाग्भेदघत्तयोः॥ अर्घोऽ-
भिधेये शब्दानां धनकारणवस्तुषु । प्रयोजने निहन्तौ च
विषये च प्रयुज्यते । पर्पीदित्वात्‌ टन्‌ । अधिकः ॥ श गलौ ।
बदलकादतोऽपि घन्‌ । शोधः श्वयथ॒रित्यमरटौ कायाम्‌ ॥

सते णि ॥ ५॥

खूगतौ॥ अतस्थन्‌ शिद्धवति साधः समूहः॥

जठ जन्यामुयन्‌ ॥ € ॥

ज वयोहानौ । इञ्‌ उरणे ॥ आभ्यासून्‌ । जरूथं
मांसम्‌ ॥ वरूघो रथगु्तौ ना ॥

पाटुतुदि वचिरिचिसिचिभ्यखक्‌ ॥ ७ ॥

पा पाने। लु ब्लवनतरण्योः। तुद व्यथने। वच
परिभाषणे। रिचिर्‌ विरेचने। पिच ऋ्षरणे॥ एभ्यः
षड्भ्यो धातुभ्यस्यक स्यात्‌ ॥ पौयो रविघंतं पौघम्‌ । महर
मिदहिरपौीथाः कालकत्मद्मपारणिरिति बणविवैकः। पीथं

कों शो भौर पतथ =
नः द क च अिशध्रवः

आ दषम, गगः

। 14: # १.१.

+ + 111.
+ नि |

1] ॥ व
ग । कथ; ¶
^ ङ -.‡ ~, ण द.

हिम; थ सेषः >`

2 91

[श पन धनः षा) कद

+

न

उणादिठत्तिः। ६२

जलञ्च ॥ तों गुवंवतारयोः। तोधं शास्त्राध्वरोपायकधेचो-
पाष्यायमन्चिष्ु। च्रवतारषिजष्टाम्भःस्ठोरजःसु च विखुतम्‌।
थान्ते ८, । इति विश्वः ॥ तुल्धो वैश्वानरः । तुत्थोऽग्ना-
बचने तुत्था नोलोखन्मलयोः। धान्ते ५,। इति विश्वः ।
उक्थं सामवेदः । तदधौते तदेद। पा० ४, २, ५९. ।
इति ठक्‌ । ओकिथिकः। रिक्थं दायादधनम्‌ । सुवण-
भिति पारायणम्‌ । ऋच सततौ । अतोऽपि वाहलकात्‌।
हिरण्यं द्रविण द्युजनं रिक्थशखक्धं धनं वसिति शब्दा-
सवः। सिकं तु स्यासधच्छि्टम्‌ | सिक्थं नौल्यां मघ
च्छट सिक ओद नसम्भषे । यान्ते ४, । इति विश्वः ।

अनर्निरि ॥ ८ ॥

ऋ गतौ ॥ अतो निर्‌शब्ट उपपदे थक्‌ । निक्ेथः
साम॥

निशौथमोपोथावगथाः ॥ € ॥

एते शब्दास्कप्रत्यथान्ता निपात्यन्ते । गौडः खप्रं नि-
मू वेः । निशोधः स्यादधराते निभोधो रात्रिमाचरके | थान्ते
१४, । इति विश्व; । पा पाने गोपूवः । घुप्रास्थागत्यादि-
नेवम्‌ । गोपौयं तौर्घमाख्यातम्‌ । गाडोऽवपूवस्य ङख-
त्वम्‌ । अवगथः प्रातः खातः॥

गस्रोरि ॥ १० ॥

गे शब्दे॥ अत उ्युपपदे घक्‌। उन्नौयत इत्युगौथः
सामवेदध्वनिः प्रणवयेति सुभूतिचन्द्रः ॥ |

& ४ उणादटिष्ठ्॑तिः

समोणः ॥ ११॥

इण्‌ गतौ ॥ अतः सम्य पपदे धक्‌। समिथे वङ्कः ॥

तिथण्ष्ठगूथयुयप्रोथाः ॥ १२॥

तिधादयस्थकप्रल्यान्ता निपात्यन्ते ॥ तिज निशाने ।
जलोपः। तिथोऽनलकामयोः॥ पृषु सेचने । यृष्टंतु चरम
तनौरिव्यमरः ¦ एषठ शब्दः स्तोतव चनोऽपि । एृष्टानां स्तो-
चां सम्तरह.एढादुपसह्वयानम्‌ । पा० ४,२, ४२, १,।
इति यन्‌ । एष्टयो यागविशेष इति ब्राह्मणादिस्ते रचितः ।
गङ्‌ अव्यक्ते शब्दे । यु मिञ्रणे । अनवोरदौँधेः । गूधं विष्टा ।
युयं समूहः ॥ प्रङ्‌ गतौ । गुणः । प्रोधमस्तो तुरङ्गास्ये
प्रोधः प्रसित उच्यते । वक्लान्तरं मुदटकान्च्च प्रियं प्रो्ठम-
लुव्रजेत्‌। प्रोधोऽध्वगेऽण्वघो णायां कटीस्तो गयोः । घान्ते
२, । इति विश्वः ॥

स्फायि तच्िवच्िशकिक्िपिन्तुदिखपिटपिहपि बन्द य-

न्दिश्छितिव ्यजिनोपदि मदिसुदि खिदिकिदिभिदिमन्दि
चन्दिददिदसिटभ्थिवरिवाशिशेड दसि सिधि प्रटभिभ्यो
रक्‌ ॥९१२॥

स्फायो हद्धौ। न्व्‌ सङ्गो चन । वन्तु प्रलग्धने । शकट
शक्तौ । च्िपप्रेरणे। चदिर्‌ सम्पेषणे । खु गतौ | ठप
प्रोरने । टप हषंमोषचनयोः । वदि अ्रभिवादनस्त॒त्योः।
उन्दौ ल्येद्ने । श्विता वखं। ठतु वतेने। श्रज गतिन्तेप-
शयः । णौ प्रापे । पद्‌ गतौ । मदौ इषं । सुद्‌ हषं ।

च्यस्म.। भ

(तहु,

क नू ह व | १५०१
4,04.149
द

\

+ 11 114.
क्लि [1 चः र
+ड र ६ ४, + वै । क ९.1 १
१ -कभे ९
न ५१ ज च 8; 4 द 9
क,
॥
"न ५ ;
ऋ ++ ऋ, "१4
क ॥; ईच ब, > रर
ए
4 ते ज १ ।
~> ४ ऋ:
9 4.६0 1.
| \ + क ~->
१ द चतं सथान्य सज चॐ
#
॥ 11»; है
(क्तौ; >
नि

[३

५१ ॥ अ

114

+ २४

= कः, 1) 4

उणादिः । ६५
खिदि देन्ये। छिदिर्‌ दैधोकरणे। भिदिर्‌ विदारणे ।
मदि स्ततौ । चदि आह्वादने। दह भस्मीकरणे । दसु
उपच्ये । दम्भ दम्भे । वस निवासे। वाश शब्दे। शोः
स्वप्रे । हसे हसने। षिधु गत्याम्‌ । शभ दौपौ॥ एभ्यो
दाच्धिंशद्गयो रक्‌ स्यात्‌ ॥ नेडशि कतोतोट्‌ प्रतिषेधः । वलि
यलोपः । स्फारं प्रभ्रूतम्‌ । स्फारः स्यादिकटे स्फारं फलका
देच बद्वुदे । रान्ते २२,। इति विश्वः ॥ न्यङ्क(दितवात्कुः
त्वम्‌ । अनिदिताभिति नलोपः । तक्रं मथितम्‌ । तक्रसुद-
्विन्मयितं पादाम्बूधम्ब॒ निजंलम्‌ । अम० २, €, ५२, ॥
वक्रमद़जदुष्टयोः । वक्रः स्यात्कुटिले कूरे ुटभेरे शने खरे ।
रान्ते ५४, । इति विश्वः ॥ शक्र; कुटजवचिणोः। शक्रो
मन्द्रे स्यात्कुटजाजं नभरूरुहोः । रान्ते ५२, । इति विश्वः ॥
चिप्रं शीघ्रम्‌ ॥ दरः स्याद्चडोनयोः। चुद्रः स्यादधभे
क्रूरे छपरोऽल्ये च वाच्यवत्‌ । चद्रा वैश्यानटोकण्टकारि-
कासरघासु च । रान्ते५८,। इति विश्वः॥ खपथन्द्रः ॥
लप्र: पुरोडाशः ॥ प्रो बलवान्‌ ॥ वन्द्रः पूजकः ॥ नलोपः ।
उद्रो जलचरः । सम्य॒वो स सुद्रोऽच्िः ॥ शितं कुम्‌ ॥ तत्रा
ध्वान्तारिदानवा; । हतो रिपो घने ध्वान्ते शले चक्रो च
दानवे। रान्ते ४०,। इति विश्वः ॥ अजर्वौभावः। वौरः
सुभटः । वोरस्त॒ सुभटे ये्टे वीरं खृङ्गाटकेऽपि च। वौरा
स्यात्‌ चौरकाकोलौतामलक्येलवालषु । पतिपुत्रवतोरम्भा-
गम्भारोमदिराख च। रान्ते<६,। इति विष्टः । नचि ।

=> उणादिष्त्तिः ।

अवौरा निःपतिसुता॥ नौर जलम्‌ । निन्नमतें एषोदरा-
दिलवानौरमिति धातुप्रदोपटौका॥ पद्रो ग्रामः संबेशख ॥

की मी

मद्र हर्षो देपभेदख॥ सद्धा प्रलयकारिकौ॥ खिद्रो रोगो.

दरद्र्च॥ दद्र विवरम्‌ ॥ भिद्रं वम्‌ ॥ मन्द्रो गश्भोर-
ध्वनिः ॥ चन्द्रः कपूरसोमयोः । चन्द्रः सुधांशकप्ररकम्पिह-
स्वणेवारिषु । रान्ते ६२, । इति विश्वः । पचाद्यचि रेफ-
शन्योऽपि चन्द्रोनिश्ापतो । हिमां शखन्द्रमाशन्द्रः शभी चन्द्रो
हिमव्य॒तिरिति शब्दाणवः॥ ददो दावाग्निः ५ दस्यति रो-
गान्‌ दिपतोति दख: स्व्वैयश्षौर ब । नासत्यो दखश्च दावे
नावभ्विनौसुताविति स्मृतिः ॥ दभ्वरः समुद्रः स्वल्प च्च । अ-
दश्चः प्रचुरम्‌। अदभ्चदभमधिशणय्य स खलौम्‌। किरा०
१, ३८, । इति भारविः॥ वसेः सम्प्रसारणम्‌। शासिव-
सिघसौोनाच्। पा० ८, २, ६०, । इति षलवं न भवति न
रपरेत्यादिना। पा० ८, २, ११०,। प्रतिषेवात्‌। उघ्लो
रश्िदवख। उखा गौः॥ वाखं पुरोषम्‌ वायोऽपि दि-
वके वायं मन्दिरे च चतुष्यथे। रान्ते ७३, । इति विश्वः ॥
शीरोऽजगरः॥ दसो-मूखः ॥ सिघ्रः साधुकल्जातिश्च ।
कसायं कन्‌ । सिघ्रकावणं कचचित्राम । वनं युरगेति ।

पा० ८, ४, ४,। र्त्वम्‌ ॥ शुभ्रं रुचिर शलच्च पार्ड- `

रच्च। शक्तप्ररोप्रयोः शश्चमिति कोशान्तरम्‌ ॥ मिश मश
शब्दे । अतो बहुलवचनाद्रक्‌। मिख्रमिति देशना ॥ तथा
ंडिधातोः पुष्टो दैत्यभेदः तख्ेदमित्यग्र पौरः पौण्डविः

111...
ह, ४,१4.444...

1 8
धि रतिर ।

, +
व 1;

४ & ३

निष्यते ; रन्ते ५१.।
वि वोवरदे रल र

2. 3१३६-१

1) ए (1 (4१ - | 4 ह्स »

> ॐ
री ॐ ॥

क धमाद द्यस्य सं अश्वम +

उणादिठत्तिः। ६

वर्धनः ॥ तथा सिनोतेः सिरा। नाडो तु धमनिः सिरेत्य-
मरः ॥ ससे रक्‌। सुखं नथनजलम्‌। सुखरमश्रणोति
शकारभेङः ॥ अस्यते रक्‌ । अस्रं रुधिरम्‌ । तत्पिवतो-
त्यस््रपो राच्तसः ॥

चकिरम्योरुचोपधायाः ॥ ९१४॥

चक ठप्तौ। रमु क्रोडायाम्‌ ॥ आभ्यां रगुपधायाो-
त्वम्‌ । चक्रमन्तदरव्यम्‌ । चुक्रस्त्वस्तेऽस्त्रवेतसे। चुरी
चाङ्ग रिकायां स्यादुक्ताम्ते चुक्रमिष्यते । रान्ते ५९। इति
विश्वः ॥ सस्ोऽरुणः शोभन ॥

वी कसेः ॥ १५।

कस गतौ ॥ अतो वावुपपदे रगुत्वं चोपधायाः। वि-
कख चन्द्रमाः । वणं विवेके पुनरुपधायां बलव चनाद्र फा-
देशं कत्वा विक्रख इति साधितम्‌ दर्थिंतञ्च । सिन्धल्ध-

|> ३

राचिमणिदशंवियन्मुगाह्धविक्रस्लपव करपारदविप्रराज दति
विक्रमादित्यः ॥

अमितम्योर्दधंश्च ॥ ९६ ॥

अम गत्यादिषु । तमु काङ्कायाम्‌॥ आभ्यां रक्‌ दीर्घ
सोपधायाः। आस्रं फलम्‌ । आम्बश्रूतो रसालोऽसौ । अम०
२, 8, २, १४,॥ तास्र शल्वेऽरुणेऽन्यवत्‌ । रान्ते ७०, ।
इति विष्ठः। अरशं्रादिलादस््रस्त रस्तास््रं एल्वम्‌ ॥

निन्देनलोपश्च ॥ ९७ ॥

ईत उणादिठत्तिः।

रिदि कुसायाम्‌॥ अतो रक्‌ नलोपश्च । निद्रा खभ्ः॥

अर्दे द्‌र्धश्च ॥ १८ ॥

अदं गलौ॥ अतोरक्‌ दोषे घातोः। आद्र नक्त
चम्‌ । आद्र सरसद्र्यं चिषु। आद्र त्वसिते तिष्विति
विश्वः ॥

श चेद ॥ ९८ ॥

एच शोके॥ अतो रक्‌ दश्वान्तादेशो धातीरदीघंञ।
शूद्रौ हषरलः । पुंयोगे शूद्रो । शूद्रा तज्नातिरेव च ॥

दुरीणो लोपश्च ॥ २० ॥

इण्‌ गतौ॥ अ्रतो दुयुंपपदे रक्‌ लोप्चधातोः। रो
रिलिपः। पा० =, ३, १४, । इत्यादिकायम्‌ । दूरं॑विप्र-
छष्टम्‌ । शेषे टूरादित्येति वक्तव्यम्‌ पा० ४,२, १०४,
€, । द्रूरादागतो दूरेत्यः पथिकः । स्थुलदूरेति । पा
९, ४, १५६, । दवोयान्‌ । विदूरशब्दो नगरविश्ेषस्य
पव तविशेषस्य बालवायस्य वाचकः । विदूरे प्रभवतौति

१
विदूरात्‌ जाः। पा० ४, २, ८४, । बद्ूयै¶ मणिः । बाल-

वायजमिच्छन्ति वैदूयंमरिसुत्तमा इति हद्तिः ॥
छतेग्ककतू च ॥ २९॥
कतौ छेदने ॥ अतो रक्‌ छक दइव्येतावादेशौ स्तो यथा

क्रममन््यसवैयोः। कच्छं दुःखम्‌ ॥ छच्छंमाख्यातमाभीले ।
पापसान्तपनादिनोः। रान्ते ६२, । इति विश्लः । पञ्चम्याः |

स्तोकादिभ्यः। पा० &, २, २, । इत्यलुक्‌ । ऊच्छएयुकः।

|

++ । #

1 11.2.13.

रः 9: । इश्व
4 अवः गरड =
५ "१ , 2, त.

" , 1

॥ शनिः ऋष भि पण्यः ^ 4

प्श्य थमः ) इन १

क दोना । चदश

क
[अ]
१
~
।
{व
+
~

उणादिष्ठत्तिः । ६<.

सुखादित्वात्‌। पा० ३, १ १८, । कच्छःयते। सुखादिः
भ्यश्च । पा० ५,२, (८३१, इतोनिः। छच्छो॥ क्रुरः
खलः । क्रूरस्तु कठिने घोरे शस चाभिधेयवत्‌ । रन्ते
२६, । इति विश्वः ॥

रोदेरणिलक्‌च ॥ २२॥

रुदिर्‌ अश्युविमो चने ॥ अस्मात्‌ र्डन्ताद्रक्‌ णश्च लुक्‌।
लोपे हि प्रत्यथलोपलच्तणेन गुणः । रोद नाहद्रः। यदुक्तम्‌ ।
रोदनात्तव रुद्रेति नामधेयत्वमावदहेत्यागसः । इन्द्रवरुण
डोषानुकौ । रुद्राणौ॥ बहुलमन्यत्रापि संज्नाच्छन्दसोः।
अन्यत्रापि धालन्तरे प्रत्ययादौ च णेखैगभवति । वलं सं
ज्ञायां छन्दसि च विषये ॥ संन्नायां तावत्‌ । छ्‌ धारणे ।
अतो न्तात्‌ पाशशरूल चक्रवष्व गक्रयुद्‌कद्‌र्ड इत्येतेषूपप-
देषु पचाद्यचि शिलक्‌। पाश धारयतोति पाशधरो बस्‌
ण: । शूलधरो रुद्रः। चक्रधरः ष्ण; । व्रः; इन्दः ।
शक्तिधरः कुमारः। उदटकधरो मेघः दर्डधरो यमः॥ शष
शोषणे । सुचल्ट मेते । सुह जन्मनि । एभ्यः पं उप-
पटे स्खन्तेऽन्येभ्योऽपि दण्यते । पा० ३, २, १७८, । इति
क्गिपि णिल्‌क्‌ । पर्णीनि शाषयतौति पर्णश्ट्‌ । पणर ।
पररुट्‌ । कला जशोऽन्ते । पा० ८, २, ३९, चोः डुः ।
होटः। पा० ८, २, ३०, २१, । इत्यादिकायंम्‌ । तथा च
प्रयोगः । वान्ति पण्शुघो वाता वान्ति परणसुच;ऽपरे । ततः

७० उणदिहठत्ति; ।

प्णरहो वान्ति ततो देवः प्रवर्षति॥ छन्दसि च। हधु-
हदो । शिच्‌। शेक । वधेन्तु ला सुष्टुतयः ॥

जोरोच ॥ २३॥

ज॒ दति सौत्रो धातुः॥ तरतो रगौशान्तादेशः। जोरो
ऽणः; । जौरः खड्गे वणिग्द्रव्ये । रान्ते २८, । इति वि खः।
सज्ञायां कनि जीरकं बणि्द्रव्यम्‌॥ ज्यञचेलेके। तथा हि
जोवे रदानुक्‌ पा० €, १, ६६, १, । इत्यस्य प्रत्याख्या-
नार्यै नेतज्जीवे रूपं किन्तु रकि ज्यः सम्प्रसारणम्‌ । पा०
१, १ ४,। इति भाष्य उक्तम्‌ ॥

सुरूधाञ्‌ गृधिभ्यः कन्‌ ॥ २४ ॥

षञ्‌ अभिषवे । षङ प्रारिगभेविमोचने । डधाल.
धारणे । गयु अभिकाङ्ायाम्‌ ॥ एभ्यः क्रन्‌ । सुरो टेवः।
स्वियां टाप्‌ । सुरा मदिरा॥ सूरः सूथः । सौर सोरभास्यद्‌-
मिति दन्यः । उत्तरसूत्रे तालव्यादिरपि सयं। शूरथार-
भटे सूरये रान्ते २६, । इति विण्वः॥ ईत्वम्‌ । धौरः प~
र्डितः। धौरा हि दुस्तरमपि व्यसनं तरन्ति ॥ ष्टध्रः पक्तौ ॥

शसिचिमिजां द्धश ॥ २५॥

श गताविति सौचरः। भिज बन्धने। चिज चयने।
मि प्रर्तेपणे ॥ एभ्यः करतरेषां दीघेलच्च । शूरो विक्रा-
न्तः । पाचेसमितादिलात्‌ पिश्ोशूरः । के चित्कुसुटराकरा
इवासोठसूरभाम इति सुबन्धुश्चेषात्‌ दन्टादिरपि वोरवा-
चकः सूर इति सर्वे व्या्यातम्‌। षुखु गताविव्ययं न

उणादि न्तः ७?

भूबादिको मूर्धन्योपदेशः पारम्पर्व्येण । तस्माद वादेरहत्ल-
नत्वात्‌ इत्ययं धातुरूहयत इति पुरुषोत्तमदेवः ॥ सौरो
लाङ्गलम्‌ । सोरपाणिहंलायुधः ॥ चौरं वल्कलम्‌ ॥ मौर;
पसुद्रः ॥

वाविन्धेः । २६ ॥

इन्धो दोषो ॥ अतो वावुपपदे क्रन्‌ । नलोपः ।

बोध्रं तु विमलाथकमिति विशेष्यनिन्नेऽमरः ॥

व धिवपिभ्यां रन्‌ ॥ २७ ॥

दधु द्धौ । डवप ॥ आभ्यां रन्‌ । दध्र चमं । तस्य वि-
कारः । पा० 8, रे, १२४, इति । अण्न्तात्‌ डप्‌। वा-
ीव नासाययेति वार्ध्रोणसः । अञनासिकायाः। पा० ५,
8, ११८, । इति नसादेसः पूवेपदाव्वन्नायाम्‌। पा० =, ४,
र, । इति शत्वम्‌ । कछष्णग्रोवो रक्तशिराः शवेतपन्तो विह-
ङ्गमः । सवे वार््रोणसः प्रोक्तः पिणं पुशिवर्धन इत्या-
ममः ॥ युन्रपंसकयोवंप्र इत्यमरः । वप्रः पितरि केदारे वप्रः
प्राकाररोधसोरिति घरणिरन्तिदेवो ॥

जे द्रायवज्चविप्रङत्रचुन्तर खरभद्रोययभे रमेरश
शक्तौ रवन्‌ रामालाः ॥ रट ॥

रनन्ता अनविशतिरमी निपात्यन्ते ॥ ऋज गत्यादिषु ।
निपातनाह्‌ णाभावः। जो नायकः ॥ इदि । इन्द्रः शक्रः
इन्द्रः शचोपतावन्तरात्मन्यादित्ययोगयो; । रान्ते ६२,
दरति विण्डः। तस्य ्वोन्द्राणौ । रन्विधाविन्दौति न कतं

७२ उखादि्ठत्तिः।

वैचित्रम्‌ । इन्द्रवायू इन्द ॥ अङ्ग नेलोपः। अगं प्रधा-
नमुपरिभागः॥ वज गतौ । वच्चोऽस्त्रो होरके पवौ । अम°
२, ४, १८६, । दच््रं होरकदम्भोलिबलकामलकेषु च।
वच्वा रुड्चिकायां स्यात्‌ । दान्ते 9०, । इति सः; ॥ इवप्‌ ।
उपधाया इत्वम्‌ । विप्रो ब्राद्यणः॥ कुबि आच्छादने चुबि
वक्गसंयोगे । अनवोनंलोपः। उुत्रमरण्यम्‌ ॥ चुतं सुखम्‌ ॥
त्तर विलेखने । रेफलोपः। अगुणः । च्ुरो लोमच्छेरकः ।
चरः स्यात्‌ छेदनद्रय्ये कोकिलाक्ते च गोत्रे । रान्ते १२. ।
इति सः ॥ खुर छेदने । गुणाभावोऽन््यलोपश्च । खरः शफम्‌ ।
कादाद्राच्तं देशं हरहबखरक्षखनिदौरिताश्वरमिति। खुर
उपपदे प्रा वूरणे । रहः कः स्यात्‌। खुरप्रोऽस््रम्‌ । दशा
ननक्विप्खुरप्रखख्डितः क्र ॒चिदताडौ हिमदीधितियंघेति
हरविलासः ॥ भदि कल्याणे । नलोपः । भद्रं कल्याणम्‌ ॥
उच समव।ये। चकारस्य गकारः । उग्रो महेष्वरः । उग्रः
शूट सुते क्षत्रे सोकर्डे चोत्कटेऽन्यवत्‌। रान्ते ५५, । इति
विश्वः ॥ जिभौ भये । गौरादिलात्‌ डेष्‌ । भेरो दुन्दभिः।
पक्ते लत्वम्‌ । भेलो जल तर ण्द्रव्यं छदकायः कातरख । भेलः
वे भौलुक्रे च निर्बुदिमुनिभेदयोः । लान्ते २३। इति
विष्डः॥ चे श्वकारस्य ककारः । शक्रो दैत्यगुरुः प्रोक्तः क्री
मासहताश्नो। शक्रा टेहवतां वोजं क्रमक रजं विदु-
रिति शश्वतः ॥ शक्तः शश्च: । क्तो योगान्तरे ते शक्तञ्च
रजते मतम। लान्तं २९, । इति विश्वः ॥ गुंड अव्यज्े

पते श्नः. ९१६
दुग 9. चभ >. म
9 9, @
क ग भायः । इय

+ व क च

ददर दद द्वन
च च | ड ॥ म (

वदद; ` शौन ६१

। ह ध्वा ४ (ग क, | े भ

` +५ ^, 353
५ #: ] 1

| + इ पश्यो धवे श्व त

उणारिष्ठत्तिः । इं

| । दिः । गौरोऽरुओे सिते पौते । अम० ३, ४, १९१, ।
गौरादित्वात्‌ डनैष्‌ । गौरौ दुर्गा ॥ बन सम्भक्ञो) वनौ
विभागो । वणंशब्दस्य छ ृदरत्यादिना । ३, १०,। नग्रत्य-
न सिदत्वादनायः पाठः ॥ इण गतौ । गुणाभावः इरा
मद्ये च वारिणि। दररावान्‌ समुद्रः। तत्र भवः। शेरा
बतः। रेरावतौ नदो । उग्रम्मश्येत्यादिना। पा० २, २;
३७, । खशि स्यो निपातितः । इरम्मदः इरग््मदोऽग्रा-
रित्यन्ये ॥ मा माने । लत्वम्‌ । माला सखरक्‌। मालं
चेतरे जने मालो माला पुष्यादिदामनि। लान्ते ११,।
इति विष्ठः। इष्टकेषोति । पा० €, १, ९५, । पूव॑प-
दस्य स्त्वम्‌ । मालभारिणो कन्या ॥ बाडइलकात्‌ तिज
निशामे। रन्‌ । दीर्घत्वम्‌ । जकारस्य वकारः। तीव्र
तोरणम्‌ । धिषु ॥

समि कसेरूकन्‌ ॥ २८॥

कस गतो ॥ अतः सम्युपपद उकन्‌ । सम्यक्वसन्ति पला-
यन्तेऽस्मादिति सद्कसुको दुजैन द्रत्य॒पाध्यायसरवैखम्‌ । सं-
शयमापच्वः । सङ्कसुकोऽखिर इत्यमरः । भौमादिरयम्‌ ॥ .

पचिनश्योणकन्कनुमी च ॥ २० ॥

पचेर्नेर्णकन्‌ स्यात्‌ । णकारो दमथः । भ्रनयोय
यघाक्रमं कादेशनुमागमो भवतः पाङ्कः खपकारः स्यात्‌ ॥
न शकोऽखवाचकः ॥

9४ उलादिठत्तिः 1
भियः करकन्‌ ॥ २९ ॥
जिभौ भये ५ अतः क्रुकन्‌ । भोरुकः कातरः प `
कन्‌ शिच्िसं ज्ञयोरपूवस्यापि ॥ ३२ ॥

` श्िन्यभिधेधे संज्ञायां गम्यमानायां सोषपदादपि .

गब्दात्रिरुवपदाच्च धातोः कन्‌ स्वात्‌ ४ शित्यिनि तावत्‌ ।
रच रागे), रजकी वस्लगोधकः॥ पूवस्य । इपूर्वात्‌
कड केदने। इत्तन्‌ बुद्यतौोति। इच्श्टको गोडद्धः ॥
संज्ञायाम्‌ । त्त्‌ तनुकरणे। त्को वर्धकिः॥ धूज
काम्ये! घुवकी गभमो चकः ॥ अभ्व वभ्रेति। अस्वक
मोषधम ॥ चरेः। चरको वे यास्ठं प्रसिदं गन्ता च ॥ चषं
भक्ते । चषकं पानाम्‌ ॥ शलपूर्व॑स्य भन्‌ आमदने ।
ललोपाभावः। टाप्‌। णालभच्िका क्रोडा काष्टपुत्रिका
च । नित्यं क्रौडाजोविकयोः } पा० २, २, १७, । इत्यत्र तु
सं न्नायामिति सवलं कला न्या स।धितम्‌ । शोलमक्तिकेति
तत्प्रकारान्तरम्‌ ॥ चायु प्ूजादो। पुष्यप्रचाचिका । एन
गतौ ॥ शनकः श्वा ॥ भष भत्पने । भषकोऽपि श्वेति क
लिङ्गः ॥ आङ्पूर्वात्‌ मलतेरामलकः । गौ रादिलवात्‌ ङगेष्‌।
आमलकौ । स्वेदामलको ग्राह्या परित्यज्य दिनं रवे; ॥
कला पातोति कलापकं चन्द्रकम्‌ ॥ मल मल्ल धारखे। म-
लिका पुष्पजातिः। धम्मिल्ल महौखज इति प्रमादपाठः ॥
बदलमन्यचापि ॥ उदवामिति प्रपञ्चाधमिति प्राचौनदत्तिः॥
कनौ दौपौ। कनका सुवर्॑म्‌ ॥ कटे व्षीटौ । कटकं द

हि
#
~
५२१
१५
ॐ
क ^,
त भ
9. कि ध
+. 4. 2 `
¶* 41. १", £ । ॥
ए न कः =

-3 1

[0

{मकनन

क-म {श्प व्‌ डः २;
; ॐ, दि न्भ ६: प्रशन

॥4॥ 4 तष) + चः

ल), अद पवः

त (तर

उणादि दठत्तिः। ७१

सये सानो राजधानोनितस्वयोः॥ लट बाल्ये॥ लटेको
दुर्जनः । इत्याद्यन्यदपि बे,दव्यम्‌ ॥

रमेरख्चलोवा॥ ३२॥ ।

रभे: बान्‌। रेफष्य वा लत्वम्‌ । रमको विलासो । लम
कस्तोघशोधकः। नडादित्वात्‌ लामकायनः ॥

जदातेद्रं च ॥ २४ ॥

जहातेः कन्‌ धातो्दिलञ्च। आलोपोऽभ्यासकायच्।
जहकसतयागक्षालयोः ॥

ष्प्रो धम च॥ २५॥

श्रा शब्दार्निसयोगयोः ॥ तः कन्‌ घमादेशएच्च घातः।
धमः कमारः स्यात्‌ ॥

हनो दध च ॥ ३६॥

न्ते कन्‌ वधादेश् धातोः । वधको हिंखः॥

बह्लमन्यचापि ॥ २७ ॥

अन्यत्रापि कन्‌ बहलं स्यात्‌ ॥ कुह विस्प्रापने । कुडको
दरभ्थिकः ॥ कतौ छेदने । छंतक मिथ्या ॥ भिदिर्‌ । भिदकः
ख ङग: ॥ छिदिर्‌ । छिद कं बच्रम्‌ ¦ रुच रुचकं मातुल ङ्ग कम्‌ ॥
लङ्ग लङ्गको वल्लभः ॥ उज्‌क उत्सगें ! उज्‌कको भेधयोगि-
नेः: इत्यादि ॥

कषेड॑द्धिदयोदी चाम्‌ ॥ ३८ ॥

कष विलेखने ॥ चरतः कनुदोचां मते धातोहडिच्च ।
काकः कऊप्रोवलः । कषकः स एव ॥

€ उणादिष्रत्तिः ।

उद कञ्च ॥ २९ ॥
` निपाव्यते ॥ उन्दौ क्ेदने । अ्रतः कन्‌ । उदकं जलम्‌ ।
दिगादितल्वादुदका्सज्नायामिति यत्‌ । उदक्या रजस्रला ।
उदक्या सववर्णानां वज्या राचिचतुषटयम। पेषवासेति।
पा० ६, २, ५८, । उदकस्योदः । उदधिः । एकहलादौ ।
पा० &, २, ५९, । इति विकल्प उदककुम्भः। उदकुम्भः ।
शान्तयदकुम्भहस्ताः । २, २०,। इति भटः । उद्शब्दीऽ-
प्यदकपयोय इति भाष्यटोका। उदकस्योदः संन्नायामिति
रक्तितः । सहस्यराचौोरुरवासतत्परा। ५ २६,। इति
कुमारः

बुश्चिककष्योः किकन्‌ ॥ ४० ॥

श्रोत्र शेटन। कष विलेखने ॥ अाभ्यां किकन्‌।
छथिकः शूककोटे स्याद्राशिभदेऽपि ठ्िकः। क्षिक
फालः। स्तौ छकुशी कषिकः फास इति रत्नकोषः ॥

प्राङि पणिकषः ॥ ४९॥

पण व्यव्हार । कष शिषेति दण्डकः ॥ श्राभ्यां किकम्‌
प्राङ्नयुपपदे । प्रापणिकः परविक्रयो ॥ प्राकषिको रामा-
या नतंकः परदारोपजोवो च ॥

सुषेदीधंश्च । ४२॥

मुष स्तेये५॥ अतः किकन्‌ । धातोर्टाघल्लम्‌ सूषिक
्राखुः । अजारित्ान्मषिका सियाम्‌ । गिरिका बालम
प्रिकेल्यमरः ॥

|

१

10 =, क

ए ४९॥

1द कच्‌ ॥ १५५ +

+

।

वि चिक

36. -4 #\ २। चह

क ॥ +
६५ $. «~
क क क भ
ष्‌ 4
„>>...
५ ११३..
॥ कै
# ` नि कि छ
र 09 विषे ^ 8 च (~
४ भव 1 + 2. ॥
५
ॐ + ~ 9
८
9 ~~ ~
ऋ `
^ ह * +
१ ॥
॥ 9 #
क, नै "र ६
ॐ १ # +) त न भः
द +
१ +
~

उणादिह्तिः। ७७

स्यमेः सम्मरसारण्च ॥ ४२॥

स्यसु शब्दे ॥ अतः किकन्‌ धातोः सम्प्रसारणं दौर्श्च ।
सोमिको हत्तभेदः स्थात्‌ ॥

क्रिय इकन्‌ ॥ ४४ ॥

क्रो णातेरिकन्‌ स्यात्‌ । क्रयिकः क्रेता। विक्रयिको
विक्रेता ॥ |

आङि पणिपनिपतिखनिभ्यः ॥ ४५ ॥

पण व्यवहारे स्ततो च । पन च। पल्ल गतौ। खनु
अवदारणे ॥ -एभ्य आडगेकन्‌ सात्‌ । आपणिक वणिक ।
अच्रव प्रपूव आङि प्रापणिकसिडौ प्राडि पणिति वेषिक्रा
यम्‌ । आपेन व्यवहरतोत्यथ ठकि सिदे नित्खराथमि-
दम्‌ ॥ आपनिक इन्द्रनोलः किरातश्च॥ आपतिकः श्येनो
दे वायत्तश्च ॥ आखनिक सूषिको वराहश्च ॥

ष्यास्या इजविभ्य इनच्‌ ॥ ४६ ॥

श्येड्‌ गतौ । यस्ये शब्दसद्ातयः । च्‌ हरणे ।
अव रत्तणादटौ॥ एभ्य इनच्‌ स्यात्‌| श्येनः पत्तो । श्येन-
। स्विवु सिते खग इति ॥ स्येनश्रोरः॥ हरिणो खगः पारड्-
` रश्च। हरिणः स्यात्कुरङ्गऽपि हरिणः पार्डरेऽन्यवत्‌ । इ-
रिणो हरितायाच् चारुवत्तप्रभेदयोः। शान्ते ५०,। इति
, विष्डः॥ अविनोऽष्वय्‌; ॥
वुजेः किच ॥ ४७॥
छजो वजेने ॥ अस्मादिनच्‌ किद्भवति । जिनं पाप-

७ उणादिठत्तिः ।

वक्रयोः छजिनं कलुषे पापे जिनं कुटिलेऽन्यवदिति । केशै
तु घजिनो मत इत्यमरः ॥

अजेरज च ॥ ४८ ॥

अञजेरिनच स्यादजाटेणख वीभावबाधनार्थः॥. अज
गत्यादौ । अजिनं चमं। अजिनं चमं छत्तिः स्तौत्यमरः ॥

बद्लमन्यचापि ॥ ४८ ॥

अन्यत्रान्यस्माद्‌पि बहुलमिनच्‌ किद्नवति ॥ कठ कच्छ
जोवने। कठिनंदृटम्‌ ।. कठिनं निष्ठरे स्याल्यां शकंरायां
गुडस्य च । कठिना खटिकायान्तु कठिनौति प्रयुज्यते ।
नान्ते ४८, । इति विष्ठ; । कठिनौ कक्‌टो कटौत्यन्ः ।
नवजलधरण्यामाः पश्यन्दिशो भवन्तो विना कठिनद्ृदये
जौवल्येव प्रिये स तव प्रियः ॥ कुडि दाहे ¦ कुर्डिन कषिः।
तस्यापत्यं कौर्डिन्यः ॥ वई वल्‌ प्राधान्धे। वर्णो स
यूरः ॥ फलतः फलिनः फलो ॥ नल गमे । नलिनं पद्यम्‌ ।
पुव्करादित्वान्नलिनौ ॥ मसो परिनाय ¦ मसिनं इुपिष्टम्‌ ॥
मलम ध(रणे। मलिनः मलोमसः ॥ बःहलकात्‌ द्ृ्े-
रपि। द्रुहिणो ब्रह्मा॥ तथा यवेदिंनं दिवसभिति घुस
घोत्तमदटेवः ॥

दरद ज्तिभ्यामिनन्‌ ॥ ५० ॥

गतो। दत्त दौ ॥ श्राभ्वामिनन्‌ । दरविणं द्रव्यम्‌ ।

द्रषिणं काञ्चने वित्ते द्रविणं च पराक्रमे ॥ दि कज्‌ः।

दक्िः सरलावामपरच्छन्दानु ठत्तिषु । वाच्यवत्‌ दचिग्ण-

ऋच ६५२॥

कतै =

[अ

धि
| क ।
५।
#
ज 1
38.
कि
(8 ४
¶

उणाकिहत्तिः । ७6

बा चीयन्ञदानप्रतिष्ठयोः । शान्ते ४५, । इति विषश्ः। दि
रादिकं दानच्च॥ ।

अतेः किदिच ॥ ५१॥

ऋ गतौ ॥ अस्मादिनन्‌ किव्यादिकारथ धातो; । रप-
रतञ्च । इरिणं शून्य सूषर मित्यमरः ॥

वेपितु्नोड़ खश्च ॥ ५२॥

टुवेष कपि चलने । तुहिर्‌ अ्रदंने॥ आभ्यामिनन्‌।
स्वो इहसत्वञ्च धातो; । विपिन गहनम्‌ ॥ तुद्धिनं हिमम्‌ ।
तुहिनसित्यच् गुणे छति खः ॥

तरिपुलिभ्याच्च ॥ ५२॥

तल प्रतिष्ठायाम्‌ । पुल महत्ते ॥ आभ्यामिनन्‌ । त-
लिनं विरले स्तोके खच्छेऽपि तलिनं चिषु। नान्ते ४८, ।
इति विश्टः ॥ पुलिनं तीयसत्निधाविति नान्तेऽमर; ॥

गवेँरत उच्च॥ ५४॥

गवं प्ोचने ॥ अस्मादिनन्‌ । अकारय्योत्‌। गौरादिः
त्वात्‌ डगेष्‌। गुविंणो गर्भिंणो ॥
र्देश्च ॥ ५५।

रुह जन्मनि ॥ ग्रत इनन्‌! रोहिणः । प्रन्नादिता-
दरि सोहिरषन्द्नतसः श्र्वादित्वात्कञ्‌। रौदिणायनः।
स्वयां जादेः । पा० ४, १, ६२,। इति ङौष्‌। रोदिौ
गौः। गोरादिलात्‌ रोहिणो न्ते ॥

मदेरिनए च ॥ ५६॥

८० उणादि्ठततिः ।

मद पूजायाम्‌ ॥ अस््ादिनण स्यात्‌ । चकारादिन-
चपि । माहिनं महिन राज्यम्‌ ॥
किबुचिप्रदिभिषुद्रप्ज्वा दौ ्घोऽसम्रसारण्च्च ॥५७॥
वच परिभाषणे । प्रद्क न्नोप्सायाम्‌ । चिञ्‌ सेवायाम्‌ ।
सृगतौ। दु गतौ। प्रङ्‌ गतौ। जु दति सौत्रो धातुः॥
एभ्यः किप्‌। एषां दीघेऽसम्प्रसारणञ्च । वचिप्रच्छोः पदान्त-
काय चाः कुरित्यादिकम्‌। वाक्‌ सरस्तो । टाप्‌! भागु-
रिमतेनाजादिपाठात्‌ वाचा वाक्‌ गौः सरसखतोति चन्द्रः।
वाचो म्मिनिः। पा०५,२, १२४,। वाग्मो ॥ शब्दं
ष्च्छतीति शब्दप्राट्‌ शिष्यः। कोः शूडनुनासिके च । पा
६, ४, १९, । इति शवम्‌। शब्दप्रा्ौ। शब्दप्राशः॥
खोलेच्छीः। खोवंशरचनागोभाभारतौसरलद्रवे । लच्छां
चरिवगसम्पत्तौ रेखोपकरणे मता । रान्ते २, । इति विश्वः।
छदिकारात्‌ । पा० +, १, ४५ । इति डरोष्‌ । ओोयमि-
त्यपि भवतौति दुधटे रच्ितः। खवव्यतो छतादिकमिति
स्तरवन्नोपकरणम्‌ । द्ूडिरण्यम्‌ ॥ कटेन प्रवतत इति कटः
कामरूपो कोट ॥ जुः शभोऽ्बहषभयोजूः पिशाचौ स्वियां
मतेति रूपमच्ञरौ । ज॒राकाशे सरखत्यां पिशाच्या जवनेऽपि `
च । विश्व° जान्ते १, ॥ इह क्रिबिति योगविभागाच्छेषः । ¦
प्रवषन्तयस्यां घना इत्यधिकरणे प्राहट्‌। अजादिपागादे'
कोयमतेन टाप्‌ । प्राहषा तु जलाङ्व इति कोणः॥ दारः,
यते । दाः। दारौ । हारः ॥ टुओओोण्ि । उदकेन श्वयति ।

19

रिचा १.३. ६.)

-अ 169

अण्तो ; ० त
4 49 कि 1
वमदिार ज) तर
[1

च पदान ~
अश्र दप ~

~
#
क # ) क
+, ॥
या ३
ऋ मि ह अष श्ध दः च्छस्‌ ।

दः षदा ६३

अंशि 1 अं:
, (1.49 9 1.
बड्धपानि ।
कलि विम नख शिः '
+ पिभिः दति; ४ यं ?

1
॥।

| ५) क क्विपं 19. त्वश्व!

-1.१61

कि

उणादिदत्तिः। ८१

उदखिन्मयथितम्‌ ॥ ऋच स्ततौ चन्ति स्तवन्तयनयेत्यग्बेदः ॥

आप्रोतेहसखश्र ॥ ५८॥

भप्ल्ट व्याप्तौ ॥ भतः क्षिप्‌ धातोङकम्बत्वच्च । आप
इति जसि दौषेः। आपः स्तो भूम्नि । श्रम° १,२, २, २,।
रापः । अद्धिः। अद्यः । अपाम्‌। रप्सु) रटक्पूरित्या-
दिना च समासान्तः। पा० ५, ४, ७५, । बह्मपानि तडा-
गानि सारसाः मुपासत इति विनोतकोत्तिः। समास-
न्त. नित्यत्े च बदह्वाम्मि तडागानौति त्ति; । अ्रह्य उत्ता-
रक उदपः सवः ऊदनोदशे पा० ९, २,९८,। इति
दरौषनिदणादन्यतवापि भवतोतोकी इसखराऽङयो गालवस्ये-
त्यत्र भागकत्तिः। ्रापस्‌ शब्टोऽप्यस्ति । तस्यायं प्रयोगः ।
्आपोभिमाजं नं छविति । तथा च कोशः । कमलं सलिलं
सुवनसुदक पावनं नौर वनवारौ जोवनांवुपः। सवं मा-
पोमय जगदिति चण्डो ॥

परौ व्रजेः षश्च पदान्ते ॥ ५८ ॥

ब्रन गतौ ॥ अस्मात्परावुपपदे किप्‌ दौघत्वच्च । पदान्ते
षत्वम्‌ । परिव्राट्‌ भिचः। परित्राजो । परित्राजः ॥

इवः वच ॥ ६० ॥ |

जोतेः क्षिप्‌ । दौधेत्वं श्रादिवच्च कार्यम्‌ । ततो
दिवं चनादिकम्‌ । जह; सिया सुग्भेद इत्यमरः ॥

ख॒ वः कः ॥ ६१ ॥

सतु गतौ ॥ अस्मारकप्रतवयः स्यात्‌ । सवो यन्नोचित-

> उ णांदिठत्तिः ।

द्रव्यम्‌ ॥ बाहलकात्‌ ध्र स्थेयं । अतोऽपि कः। धुव ओत्ता
नपदिः स्यात्‌ । घ्रवनयायेऽपादानम पा० १, ४,२४,॥

चिक्‌च ॥ ६२॥ ।

स्रवतेरेव चिक्‌ च स्यात्‌ । इकार उच्चर णायः । ककार
क्तित्कार्यघः । कुत्वम्‌ । सक्‌ । खतो । सवः। यज्ञावित-
द्रव्यम्‌ ॥

सनोतेरनश् वः ॥ ६२॥

तनोतेश्चिगमश्च वारादेश । त्वक्‌। त्वचौ) ल्चः।
चमवल्कलयोः। चान्तं १३२, । इति विश्वः । त्व च श््दोऽका-
रान्तोऽप्यस्ति । त्व चषे्टितमस्थिपन्ञरं यदि कामं ससुपेःष-
तमिति प्रयोगः। लचं ग्टह्वाति त्र चथति । सव्यापपाशेति ।
पा० २, १,२५. । णिच्‌ । स्ियां त्र क्‌ स्याच्च चं चोचमितिं
कोशः ॥ |

म्लानुटिभ्याण्डौः ॥ ६४ ॥ |

म्ल हषं त्तये । णुद प्रेरणे ॥ श्राभ्यार्डोः स्यात्‌ । ग्लौ-
अन्द्रः ॥ नोजलतरणद्रव्यम्‌ । नावा तरति। नाविकः
कणधारः स्यात्‌ ॥

चिरव्ययम्‌ ॥ ६५ ॥

डो प्रत्ययश्॒व्यन्तोऽव्ययसंजन्ञकः स्यात्‌ । छन्मे जन्तः। पा०
१, १, २९, । इति सिद्व निवाय डोग्र्ययान्त युान्त एवा
यव्र केवलः । ऊगीदिचिडाचञ्च। पा १, ४, ६१. । इति
निपातनलत्वेनाव्ययते सि सूचमिदमारभ्यते नियमार्धम।

व 2.

॥ ह (नध 137 4 भि ५ न्ध

_ ~ कन्ये
६

# = | ॥
‡ + ५
॥
६) ्
च र 31 ।
॥
>~ ॐ
# । । किः
$
१
<+
॥ 1 9
प
(१
५ # श
+. ४५॥ ~+ ५
इ ऋ 19 9

-# ¶ 5)
१ ई & 1

भि)
1 क चुनि

तं तपन

ॐ प
॥ ह (णः व

उणा-द्‌ उत्ति: 1 ८३

यद्यणादिषु व्य्यत्रस्याव्ययल्वं भवति तदा च्व्यन्तस्येषेतर-
ग्लो नोर गें शद्दानां केवलानां छन्न जन्त इति नाव्य
यवं ग्लोर्नौरित्यादिषमयानिकषासुद्रेवतुमित्यादौनान्तु
चादिखरादिपाठप्तामर्ध्यादव्ययत्वम्‌ । अग्लौर्ग्लौः स-
म्मद्यते । अभ्धूतेत्यादिना । पा० १ ४, ५०,। चिप्रत्ययः
ग्लौकरोति । ग्ल, भवति । ग्लौस्यात्‌ । एवं नौभवतीत्यादि ।
अव्ययत्वात्सुप्‌लुक्‌। केवलस्य तु नभवति म्लौर्नौरिति॥

रातडः ॥ ६६ ॥

रादने॥ स्मात्‌ डेःस्यात्‌। सच चग्यन्त॒एवाव्य-
यम्‌ । रायो हलि । पा० अर, ८५, । राः। रायः।
रायौ । रायः । राभ्याम्‌ । राभिः । रायमति क्रान्तानां ब्रा
णकुलानामतिराणामिति । नामि । पा० ६, ४.२, ।
इति दौर्घात्परल्ादात्म्‌ । चिपरतयये रकरोतौति। रेणब्दः
क्रनकेधन इति धरशिः॥

गमेडाः ॥ €७ ॥

गच्छतेर्डाः स्यात्‌ स च चान्त एवायम्‌। गोतो सित)
पा ७, १, €०,। गौ;। गावौ। मावः। भूम्नि चेति
कोः। सग हभ रभ्मो वे चन्द्रमसि स्तः, अञनो-
नेवदिग्वाखपधरूवाग्वारिनु गोमता। गान्ते १,। दति विश्व
धवला गावखरन्ति । खग रगौ च वेच बलोवद्‌ च गौः
समान्‌ । स्तो वाणराह्िणोनेचदिग्वाग्भव्वष्स भूम्नि च।
गारिवायो गमनमस्येति गवयः पभेद्‌ स्यात्‌। गौरादि

ट उणादिषहत्तिः ।

तवाह्रवयौ । चौ च गाक्रातोल्यादि ॥ बाडइलकात्‌ युते
रपि डाः । यतन्ते देवा श्रस्यामिति यीः सनो खर्गान्तरि-
योः । गाशब्दवद्रुपमस्य ॥

मेश्च डः ॥ दृ८ ॥

भ्र मतेख ड्‌: स्यात्‌ । भून चयो रुषरि रेखा। ओभने
भ्तृवो यस्याः सा सुज्तूः। सम्बाधनेऽम्बाथनयेाष्ंखः। पा ०
ॐ, २, १०७, । नेयड्वडिनङनत्यनेन वामि । पा०.१, ४, ४,
४, । द्रत्य ता वाग्रहणस्य सिंहावलाक्कितन्यायेनानुठत्तस्य
व्यवसितविभाषात्वात्र नदोसंज्नाभावः। दा पितः! कासि
हे स्म्य! बद्नेवं विललापसः। ९, ११,। इति भटिः।
विमानना सभु ! कुतः पितुगृहे । कु° सं° ४, ४३, । इति
कालिदासः। भ्वषोभङगो स्तुभङ्गो सुभगो ूमद्गदेति रूपव
यम्‌ । श्वुकंसारौनामकारा वा। पा ९,९,६१, २, । बत्य
कारद्स्नौ । पत्ते दौघ एवावतिष्ठते । एतत्सव मिका स्र
इत्यत्र भागहत्तिः । चकारादभेरपि ्‌: । अग्रे गच्छतोत्य-
ग्रेगः सेवकः ।

^ ~

दमडासिः । ६८ ॥

दसु उपगमे। अतोडेसिः। डित्वा्लिापः। टा-
बीड: । दाषौ । दाषः । दादण्डेन शराः शरररिशिरस्त-
नापि भूमण्डलमिति खवबन्धुः । दाभ्या चरति दौष्कः। दोष
उपसह्यानमिति ठक्‌ । इणः घ्रः । पा० ८,३, ३९; ।
इति षत्वम्‌ ।

(> च कचन | शुष 4 { द - ष्‌

= किः
न

_ "+ 1
1" १4841
च -

चच ४

"६.9
क क १.४.
ध 7 ।
प च । । ¦ १.9; 12

४ दि ह प्रिर च +

* “#
वच १६);

+ वै | "भष र एव्व}. कैं शय ध

ङ केतनान्‌ "ऋ न त ५ । ।
क) ८ सवन शश्र दि ` भरर्चशच
~ + ४ |

छ, चा वा= कब्‌. राह. ¦ र

उणादिहत्तिः । ८५
पणेरिज्याटेश्च वः ॥ ७० ॥
पणेरिजिः स्यादादेश्च वकारादेशः। पदान्तकायम्‌ ।
वणिक पर्य विक्रयो । वणिजो । वणिजः । मरकत पति-
तोऽसि पामरे वणिजि । स्वार्थैऽणि ने गमो वाणिजो वणि-
गित्यमरः ॥

वशः कित्‌ ॥ ७१॥

वश कान्तौ ॥ श्रतं इनिः किव्छात्‌ । ग्रद्यादिसूत्रेण।
पा० €, १, १६, । सम्मरप्तारणम्‌। उशिगम्नो छतेऽ-
पिच॥

ग्ठजं उच्च ॥ ७२ ॥

खञ्‌ भरणे ॥ अस्मादिजिः किल्छात्‌ । धातोरुकारा-
न्ताटेशः । भुरिक्‌ स्यादस॒न्धरा । मुरिजोौ । भुरिजः॥

जसिसद्ोरूरिन्‌ ॥ ७३ ॥

जसु मोच्तणे। षह मपरे ॥ आभ्यासुरिन्‌ । जसुरिरव-
ज्रम्‌ ॥ सहरि रादित्य: एथिवौ च ॥

सुयुजो युच्‌ ॥ ७४॥

षज. अभिषवे । यु मिथणे। रु शब्दे । वज वरणे ॥
एभ्यो युच्‌ । सवनखन्द्रमाः ॥ यवनो न्तेच्छविशेषः ॥ रवणः
कोकिलः । रव णः शब्दनो नान्दौवादौ नान्दौकरः समावि-
त्यमरः ॥ वरणो वरुणो त्तभेदख । टाप्‌ । वरण्ण नदौ ॥

अशो रश च ॥ ५५ ॥

अश्‌ व्याप्तौ ॥ अस््रादयुच्‌ रथादैशच धातो;ः। रशना
ट

८ उणशादिठत्तिः ।
काञ्च । जिद्धावाचौोतु रसनाशब्दो दन््यसज्ञारवानेव।
स्वादयतोति नन्यःदि्वात्‌ चयुः। पा० ३, १, १३१५, । इति

कलिद्धः। रसना काञ्चिजिहयोरिति तु धरणः । रस

आस्वादने चौरादिकः। ततो नन्यादित्वात्‌ ल्यरिति धाटुः

प्रटोपटोका कलिङ्गश्च । अजयकोशे काच्यामपि दन्यवान्‌ ।.

रसनं निखने खाट्‌ रसना काञिजिह्वयोः। रादि १२।
अररिदैवम्‌ 1 एवः च रसनाशब्दोऽच काश्चित्‌ दन्त्यवानि-
ष्यते । व्यधितसिश्युमनोरशनेः शनेरमरलोकबधूजघनेैः ।
किरा० ३, ११, | इति भारदिः॥

उन्दनलोपश्च ॥ ७६ ॥

उन्दो क्ेदने ॥ अतो युच्‌ नलोपश्च । ओदनोऽश्वो भ-
क्म । अन्नेन व्यच्छनम्‌। दध्रोपसिक्त ओदनो दध्योदनः,
प्रा २,९.2५

गमेर्गश्च ॥ ७७॥

गभेर्ुच्‌ स्यात्‌ गकारयान्तादेशः। गमनमाकाशम्‌ ॥

वद्धलमन्यचापि ॥ ऽद ॥

बहलं युच स्यात्‌ ॥ द्यत दौसौ। द्योतनो दौपकः॥
स्यन्दनो रथ्ः। स्यन्दनन्तु सुतौ नरे। नान्ते 9४, । इति
{ष्वः ॥ नयनं लोचनम्‌ ॥ चन्दनोऽस्तो . मलयजे ॥ रुच
दौप्तौ । रौचना॥ मोपूर्कीत्‌ गोरोचना गोपित्तसम्भवं द
व्यम । गोरोचना चन्दनोयद्रव्यम्‌ ॥ अस्यतेरसनः पौतसालः ।
{्रियविमानितमानवतीरुषां निरसने रस्नैरहयार्थता ।

419. 1.141.9१1

ते
[+

न ^| 1 १
| 1 "4५ च 1

गान 4१: ` च-षिम्त्‌ः ५

॥।

| र १ । „
` 11.131 11.41.011.
3 + 14 4 १-६ 1 11. “+ थत.

[विनो ८ =; ४

ह
= +, ५
।
+:
क
॥
११
ह
क ॥ गः य भ (नच +

१ क (कः ८ =
निव च वै दगनय ; इ

॥

प 94२५. तु भ्म
परति. ल्वी : दिर्णतस रे १ ॥ १

4
च --क

1

अ ब ऋ शत्ख {41 3:
शम छोर विव-१ सकः क
हः. िश्-% (४ ‡ एष
श ~

ष १ च
"~" +
(त ३१.

उणादि्ठत्तिः । ८७

६, 8७, । इति माघः । ठन्दावने तु विकसितकन्द लदेभन-
चौषति दरीसुखेख कन्दलद णनेरिति तालव्यवानपि। सचा-
स्नोत; ॥ अत सातत्यगमने राजपूवंः। राजातनः न्षोरि
कायां पिथा्ञे किश्केऽपि च | नान्ते १५२, । इति विश्वः ॥
खवण्ण नत्तत्म्‌ । पुस्यपि.। शोभां संमुत्रतिपूजां प्राप्य चव
शयोगतः । तदिच्छेदाणेहीनः शक्रोऽपि निपत्य: । खा-
पोणंमासो । एवमादयोऽन्येऽपि द्रष्टव्याः ॥

रञ्छेः क्युन्‌ ॥ ७८ ॥

रच्जतेः व्यन्‌ ॥ रजन कुशम्धम्‌ । गोरादितादरननो
हरिद्रा राति । ल्यटि प्रत्यये रञ्जनम्‌ । राजा प्रकति-
रच्ननात्‌। ४, १२,। इति रघुः ॥ बाहलकात्‌ छपेरपि
क्ुगप्रत्ययो लत्वाभावञ्च । कपे रो लः। पा० ८,२, १८,।
इत्य न्यासः । क्षपणः । छपण्न समो दाता न कचिद्वि
ते। अस्युगत्रेव वित्तानि यः परभ्यः प्रयच्छतोति
व्यासः।

भटधभ्रसजिभ्यन्कन्दसि ॥ ८० ॥

एभ्यश्चतुभ्यन्डन्दसि क्युन्‌ भवति ॥ भुवनं लोकः बडल-
बचनाद्वाषायामपि प्रवुज्यते॥ भगिना च निशा निशया च
शशो शशिना निशया च यथा गगनम्‌ । भवता च सभा
सभाया च भवान्‌ भवता सभया च तथा सुबनमिति
सर्वस्वम्‌ । विष्टपं भुवनं जगदित्यमरः । पात्रादिलात |
पा २, ४, १७, 8,। चिभुवन विजगतो॥ सुवन आा-

दं उणादिठठत्तिः
दित्यः ॥ धवनो बद्किः। निधुवनं सुरतक्रोडा॥ सम्प्रसार
रणादिकायम्‌ । खञ्ननमस्बरोषम्‌ ॥

छप उजिमन्दिनिधाजः कयुः ॥ ८१॥

छ चिक्तेपे। घं पालनादौ। जो वजने । मदि स्तः
त्यादौ । इुधाज. निपूवंः॥ एभ्यः क्युः। इत््व रपरत्वे ।
किरणो रश्मिः ॥ उत्वं रपरत्च्च। पुरः ससद्रः॥ वजन-
मन्तरित्तम्‌ ॥ मन्दनं स्तोचतम्‌॥ आतो लोपः। निधनं मर
णम्‌ । ब्राहलकात्केवलादपि क्यः । धन द्रव्यमिति ॥

धुषोधिष च संज्ञायाम्‌ ॥ ८२ ॥

चिष्टषा प्रागल्स्ये ॥ अतः क्य धिषादेशश्च धातोः। धि-
षणो गुरुः । धिषण्स्विद शाचाय धिषणा धीश्च संमता ।
रन्ते ४७, । इति विष्वः। धिषणा मनोषा॥ संज्नाधि-
कार पुनः संज्ञाग्रहणं प्रायेणोणादौनां योगिकल्स्चना-
यम्‌ ॥

चन्तेघुरथ ॥ ८३े॥

घरण: शब्द्‌; ॥
वत मान प्रघट्‌ इखन्महज्जगच्छटवचं ॥ ८४॥
परषदादयोऽतिप्र्यान्ता निपात्यन्त शलवद्व॑षां काखः
भवति॥ एषु रेचने। गुणाभावः नुमागमः। नपसक
त्वात्स॒लोपः। एषन्सृगे च विन्दौ च । पषतौ । प्षन्ति ।
ए्षन्ति विन्दुषषता इत्यमरः । स्तियां ङ.ष्‌ । एषतो ।
स्टलए्षतौमनदाहौ मालभते तोन्दुमिचः ॥ ह ठौ । द्-

# ४

वति वन्दभ मर
विधायि । नर ¦ सन्ते
र बध भरन
ऋणी । र्द „त
14 4,9.11.
गरः ऋ {4.11 - ऋणः

। ४.४ चिषिनि १ चः । गा

‹ अ $ 74. #
र (=, भे ।
7} +
र (यु क
1 3.
४२ ॥
।।
| क ~9
॥ क # ड ॐ
रुः १
५ भः
# ट, 2 भ
~ | 1 =
१ 8)
२} त =
१. वव

ऋ अः

+ {={ " (1.1;
6५ जिन्दगी नैः कुश
त॒ शस

उणादिहठत्तिः। <

दिष॒लम्‌ । विलिङ्ग; । वहती क्ुद्रवाताकौ छन्दोभेदो महः
ल्पोल्नेकाथंऽमरः ॥ मह पूजायाम्‌ । नुम्‌ । सान्तमहतः
संयोगस्य । पा० ६, ५, १०, । इति दौोघ;। महान्‌ ।
एव॒ दित्वाक्हिमा । स्वियां ङोप्‌ । महतो । महतौ ना-
रदवौणापि सा भवेत्सप्ततन्विका। अवेत्तमाणं महतीं सुद्‌-
सहः। १, १०,। इति माघः ॥ गभेजंगादेशः । जगव्या-
दिष्टपे क्तोवं वायौ ना जङ्गमे चिष्िति र्द्रकोशः। जग-
दाल्यास्मा वाते विष्टपे जङ्गमेऽपि च। जगतो भुवने
ख्या तान्दोभेदे जनेऽपि च तान्ते १४७०,। इति विष्टः ।
अमरश्ानेकाधवग । जगतो चिजगतो॥ वर्तमानय्रहणं
भूतेऽपि द्वन्त इति शङ्गानिरासाथं प्रपच्चाघभिव्यु्ादवो
बहलमित्यच न्यासः ॥

संखत्तपदे दत्‌ ॥ ८५॥

एतेऽतिप्रलयान्ता निपालन्ते ॥ सञ्िनोतेः सुट्‌ । इका-
रलोपः। संयत्ङुहकः । ग्टणादित्वात्‌ क्यडङ। संखायते।
सम्प वीत्‌ श्वयतेः संश्वदिति सुभूतिचन्द्रः ॥ ठप प्रोणने ।
पत्‌ छत्त्रं ॥ विदन्ति गभमिति विपूरवदन्तेटिलोपे षेरे-
कारादेशश्च। बेहद्भर्भोपघातिनो गोरिति न्यासः । बेहतौ ।
बेहतः । पोटायुवतोति। पा०२, १, ६५, । समासः।
गोवेहत्‌ ॥ थग्ये.गकरणं शढवत्कायनिहत्र्थम्‌ ॥

दन्दस्यसानच्‌ प्रजुभ्याम्‌ ॥ ८९ ।

श गतो। जु वयोहानौ ॥ आभ्यां छन्दसि विषयेऽसा-

<° उण टिठन्तिः ।
नच । शवसान पन्थः; ॥ जरसान. पुरषः ॥ वाला
ह विद्धारणे। दरसानो दतम्‌ ॥ लु श्रवनादो। तरसानो
नौका॥ हज वरणे । बरसानो दारिक इत्यन्ये ॥

चतिद धिमन्दिकदहिभ्यः कित्‌ ॥ ८७ ॥

ऋलजि भजने । छघु दो। मदि स्तव्यादो । षडह मर्ष॑से ॥
णएभ्योऽसानच किद्ववति । ऋखखक्षानो मेषः । इदित्वादत
नलोपाभावः॥ हषसानः पुरुषः ॥ अन्दसानोऽग्निरजीवि श ॥
सहसान यज्ञो मयुरुख ॥

0 (^

अगुणः भ्रुर्‌ च ॥ टट ॥

ऋ गतौ ॥ यस्माद्सानच्‌। धातोयुंखः प्रत्ययस्य छडा-
गमख। अश॑सानोऽग्निः ॥

सम्थानच्‌ स्त॒ वः ॥ ८५॥

टज. स्त॒तौ ॥ अतः सब्युपपद्‌ आनच्‌ स्यात्‌ । संस्त- ।
वानो भवैदारल्ो ॥

युधिवुधिहशः किञ्च ॥ <° ॥

युध सम्परहरे। बुध बोधने | .इभिर्‌ भरेचखे ॥ एभ्य
आनच्‌ किद्नवति । युधानो रिषः ॥ बुधान आचायः॥
श्यनो लोकपालकः ॥ बाहलकात्‌ छपिरप्यानच्‌ । छप रो
ल इत्यच रक्तितिः। कऊपारः खड्गः । दृटतरनिबदसुषटः
कोएनिष खस्य सहजसललिनस्य । कप रस्य क्त पा णएस्य च केव-
लञाकारतो भेदः ॥ रिपुरुषिरधुनोषु खातकस्तत्कपा रः ॥
पष णि ¦ पाषारः ॥

य 3 चत सिःभ 4: क्यु च र प (~ 4 1 इ ९; ।-
न क ।
१.

७

^ -# 94५ विधं क;
~ | षेः
> 14.311

+ ¢

च न
^ - 4. क; 41 ब षः 3 बो अय ६4३

५ दत तः क ।
क त्वि 1 २१८

॥ि । ४,
द 1 चि 2 स " अन चन (
9 4 १ ॥ ९

कि हला चौरः + चिथ पदेशः

४

(अ,
१ २ शर

ध ह ३
६

उणदित्तिः। ९१

सु चियुधिभ्यां सन्वच्च ॥ ८९ ॥

सुमु चानः ॥ युयुधानः ॥

बः सनो लुक्‌ छलोपश्च ॥ ८२॥

इ छेते सनन्तादानच्‌ । सनो लुक्‌ छकारस्य च लोपः ।
ज इराणयन्दरमाः ॥

श्चिनेदंश्च ॥ <२॥

श्वेतते: सनन्तादानच्‌ स्यात्‌। सनो लक्‌ तकारस्य च
दकारः । किदित्यनुहन्तेन गुणः । शिखिदानः पापकर्भति
विशेष्यनिन्नेऽमरः ॥

ठन्तुचो शंसिक्तटादिभ्यः संज्ञायां चानिरी ॥ ९४॥

शंसिप्रतिभ्यः चदिप्रतिभ्य्च यथाक्रमं ठन्तुचौ स्या-
ताम्‌ । तौ चानि संज्ञायां विषये ॥ शसु स्ततौ। शंस्ता
स्तोता। अपतरादिखतरे नपुप्रट तिपादान्तन्तचोरौणादिकयो-
रश्रहणम्‌ । तेनाचन दौ्धः। शंस्तरो । शंस्तरः॥ शास्ति
विनयति सच्चान्‌। शास्ता बः । शास्तरो ॥ प्रशास्ता
राजा। प्रणास्तारौ। प्रणास्तारः।॥ चद्‌ सम्बरताविति
सौचो धातुः । चत्ता चत्ता स्यात्सारथौ दाःखे बश्यायामपि
शूद्ज इति नाममाला ।; चदिर । तोत्ता मुसलः ॥ नोञज|
उत्‌पूव; । उन्नेता ऋलिक्‌ । एवमन्येऽपि ॥

वद्लमन्यचापि ॥ ८५ ॥

अन्यदापि वहुलं ठन्तुचतौ स्याताम्‌ ॥ मन ज्ञाने । मन्ता
विडान्‌॥ दन । न्ता चौरः ~ दिशण। उपदेष्टा गरुः ॥

६२ उणादिठत्तिः ।

धाज। धाता प्रजापतिः। प्रपञ्ार्थभिदं पूरव सिद-
त्वात्‌ ॥

नप्रुनष्टत्वषटदोढ॑पो दधाठजामाटमाठपिहद्‌दि2।९६॥

नपच्रादयो दश टन्तजन्ता निपात्यन्ते ॥ पल्ल गतो ।

न पतन्यनेनेति नजः प्रकतिभावः । अच्छन्टलोपः। नपा

पौतो दौहिवञ्च। नुः पुतः प्रन्ता स्यात्‌ । स्वियासेन्नेभ्यो

डोप । नो पोतो सुतामजा । स्वियामपि सखच्रादिपा-
ठात्‌ नेति कचित्‌ ॥ नयतेः षुक्‌॒। नेष्टा तिक्‌ ॥
विषि दौप्तौ इतोऽत्वम्‌। तष्टा खयं: इ दाने । होला यज-
मानः॥ पुनात; पोता विष्णुः ॥ श्ाजतेजेक्रारलोपः ।
स्नाता सहजः । सुभ्चाता। युबादित्वात्‌ सोभ्वात्रभेषां
हि कुलानुसारि। १६, १,। इति रः ॥ जायां माति
भिनोति माजंयति वा । जामाता दुहितुः पतिः ॥ मान
पूजायाम्‌ । नलोपः । माता जननौ । .खस्रादित्वात्र टाप्‌ ।
अभ्यर्हिंतद्धात्‌। पा २, २, ३४, ३, । मातापितरौ ।
मातुमौतर्च पितरौव्यात्म्‌ । सहस्र ण पितुर्माता गौरवे
रातिरियपे। मभध(रणपोषाभ्य तेन माता मरोयसोति
स्मृतिः॥ पा रक्षणे | आकारखेत्वम्‌ । पातौति पिता।
तातस्त्‌ जनकः पिता। अम २, €, १, २८, । अधदाता
भवव्राता यश्च कन्यां प्रथच्छति। जनयिता चोपनेता पञ्चते
पितरः स्मृताः ॥ दुहेरिडागमः । गुणाभावः । दुहिता सृता ।
विदा दिवादि दौहितः॥

प्रू

८. + ४ वल्‌ ८, द. 43 7५ ट्‌ /# वान
ऽन. £ 3 ॐ 4. ^ कतव
वनो ५५५५९ ८.# =) ^“ क ¢ "^ (टि
०0८ (०९००८.->५ १ ००८ ८ ४ ^ = (६
०८५८ ८५ छनं (+ ॥ 11. ८ ‰€.८... ६

उणादि त्तिः । ८३

सुञ्‌यसेक्छन्‌ ॥ ८७ ॥
असु रचणे ॥ अतः अजुगपपद्‌ ऋन्‌ यणाटेगय । सरसा
भगिनौ । खसुञ्कः । पा० ४, १, १४२, । खखोयो भागि-
नयः

यतेवङ्धिश्च ॥ €८ ॥

यतो प्रयन्ने ॥ अस्मन्‌ धातोदि्च याता । भार्यास्त
म्बाटव्स्य यातरः स्यः परस्यरभित्यमरः । यतेः पूरव
सिदे वचनं वेचिचरगथ॑म्‌ ॥

नजि च नन्दः ॥ ८८ ॥

नन्दतेनज्‌युपपद्‌ च्छन्‌ ध्रातोहददिख । न नन्दति न
तुष्यति । ननान्दा । सख स्र(दिनिपातनान्नञो नलोपाभावः ।
के चिदिह हविं नानुवतयन्तोति चन्द्रः। तेषां बदयभावे
ननन्दा । तथा च शब्दाणेवः। ननान्दा च स्वसा पल्यनं-
नन्दा नन्दिनि चस(। शसि ननान्दः ॥

दि वेः ॥ १०० ॥

दोव्यतेक्ः स्यात्‌ । अनडङादिकायेम । देवा देवरको
मतः ॥

नयतेडिच्च ॥ १०१॥

नयतेक्छेप्र्यो भवति डित्‌। डिचादट्िलोपः। ना।
नरौ। नरः। शाङ्गरवादिषु नरयोदिश्चेति पाठात्‌
नारौ सोमन्तिनौो वधः । अम २, ई, १; २,॥

सव्य स्थण्डन्दसि ॥ १०२॥

६.४ उणादिह्तत्तिः ।`

तिष्ठतेः सथ्य उपपदे छन्दस्यः स्या च डित्‌ । तत्पुरे
कति । पा० ६, ३, १४,.। इति सप्तम्या अलुक्‌ । सासि
नुख्नाम्‌। पा० ८,२, ९9, १,। इति षतम्‌ । सब्येडा
सारथिः॥

अ तिधुधम्यश्यविदुभ्योऽनिः ॥ १०३॥

र गतौ। छजघारणे घमिः सौोच्ः। अम गतो ।'
अश भोजने। अव रत्ते। ट्‌ प्रवनतरण्योः ॥ एभ्योऽ-
भ्योऽनिः स्यात्‌। अरणिः स्यात्‌ दइयोमथ्वदारुश्यभ्नि तमि-
न्धन इत्यमरः ॥ सरणिः पन्थः; । शरणिः पथि चामर इत्य-
जयः। तालव्यदन्छमेदेन दिषिधः ¦ एवच्च जुं हि सायमिति
के चत्पठन्ति॥ सतयन्ताद्पि बहलवचनादनिः। कदि
क 1रादिति डनेष॒ । सारणोषु परमम्ब शोभत इति चन्द्रः ॥
धरणिः चितिः ॥ धमनिः शिरा॥ च्रमनिगतिः॥ अश्यति
भुज्यते राज्यमिन्दरेणानयेत्यणनिर्वजम्‌ ॥ अवनिं । हिनु
ञोनानि। पा० ८, ४, १५--१९,। दयतरास्यापि ग्रह-
रणत्‌ शत्वं भवति। प्ावरणिरिति ॥ तरणिः सूर्यनोकयोः ।
तरणिस्तरणे भानो कुमार्योषधिभेदयोः । शान्ते ७३, । इति
विष्वः। स्वयां नौस्तरिस्तरिरित्यमरः। बे वदैतररिः
प्रतनदो ॥ वाइलकात्‌ रच रागे । अतोऽप्यनिः। नलोपः ।
रजनिर्यामिनो। आवलतमाना ददे दिवापि रजनाविषेत्य-
भिनन्दः । छदिकारादिति डेष्‌ । रजनौ नोलिजाद्रा्ना-

गन ॥ ति

त क्वि # न्न

वि , कन्वर्िः ६ क्ज्छच

#

4. + १1 2 +.
५ " "~ ष =
`

7 न

ह ‰ ॥ = + ९ #
ल र१७. : =

ज न बुः
4 ५ छ पभ) #

=
चैर प
॥
=
क? -8

¶ च

न ८

४: 43

+

११६

उणादिव्रत्तिः । ८१५
हरि द्वायामिनोषु च । नान्ते १२७. । इति विश्वः ॥ तथा
दृणातिरप्यनिः । द्रणिहथोरिति शब्द।णवः ॥

आङि प्ररुषेः सनग्कन्दसि ॥ १०४ ॥

श्यतेः सनन्ताद्‌ाडथुपपदे छन्द स्यनिः। हलन्ताच्च ।
घा० १,२, १०,। इति किलल दिकायंम्‌ । आश््ुक्तणि-
रग्निर्वातञ्च ॥

छषेरादेश्च धः ॥ २०५॥

कष विलेखने ॥ अस्मादनिरादेधंकारादेशश्च । धष
शिर्बन्धको । कछदक्ारादिति डोष्‌ धषणो । एषेरनिप्र-
प्ययेन सि वैवित्रगार्थम्‌॥

अदेमुर्‌च ॥ १०६॥

अटेरनिस्तस्य सुडागमयथ। अद्चनिवंद्धिः।

त॒ते ॥ १०७ ॥

वततेरनिः । वर्तनिः पन्वा; । लदिकारादिति ष्‌ ।
वतन्येकपदौति चेचमरः ॥ चकारान् डागमोऽप्यत्रेति के
चित्‌। बर््मनिरिति म.वधंनः॥

कपेः किच ॥ १०८ ॥

चरिपतेरनिः क्च वति । क्िपणिरायुधम्‌ ॥

अचिश्रुचिङ्कष्ट पिक्छादिकदिभ्य इसिः ॥ १०९ ॥

अचं पूजायाम्‌ । शच शोके। इ दाने। घ्र गतौ ।
छद अपवारशे यन्तः । छदं वमने ॥ रठभ्यः षड्भ्य इसिः
स्यात्‌ । अ्रचिज्वाला । ज्वालाभासोने पुस्यर्चिरित्यमरः।

९& उणादिव्ल्तिः 1
नवरनभिव सनिद्रं घृणते रेपम्चिः। ११, १८, । इति माघः।
इदन्तोऽप्य्चिंगशब्दः। तथा च रूपरन्ना करः । रजनिधमनि-
क(लान्यवितुर्डिः पुरन्धिरिति॥ शोविर्दीँभिः। रोचिः
शोचिरुभे क्तोव इव मरः ॥ हविहवनोयम्‌ ॥ सपिधृतम्‌ ॥
दरस्मन्‌चन्‌ क्रिषु च। पा० ६, ४, <७,। इति इसमृत्वम्‌ ।
छदिः पटलम्‌ । अथ पटलं कदिरित्वमरः। छदिषे हि-
तानि। छदिरुपधिवलेटंज्‌ । पा० ५, १, १३,। करि-
वेयाणि ठणानि॥ कदि बमनव्याधिः। इदन्तोऽपि कि
शब्ट्ः । विषपुरोषहटयनुसरख्मरकलपलाशङ्षच्छाणि ।
मन्दिर सक्थि च नपुंसकम्‌ । ७, । इति वररुचिलिङ्ग-
कारिका। छ्यतोस(रशूलवानिति चिकि्षाशास्वम्‌ ।
छट चरं भारसर इति गोव यकम्‌ ॥ बाहल काद वतेरप्य.ङ-
पूवीदिसिः। आवि; प्राकाश्ये । ऊ्यादित्वादतिसंज्ञा। अ।
विःकतमाविःकारः ) वारुणो मद विशङ्मथाविशक्तृषोऽभव-
इसाविव रागः। १०, १८, । इति माघे व्यवहितप्रयोगः
प्रमादज इति भागक्वत्तिः। उपसगंप्रतिरूपकलत्वाव्षमाघधा-
नोय इल्ुपाध्यायसवंसुम्‌

वं देन॑लोपश्च ॥ ११॥

हि वदो ॥ अस्मादिसिः। नकारस्यलोपः वरहिना कुश-
दोरिति कोशः । वहिषां चोपनेतौ । कु° सं ° १,६१, ।
इति कालिदासः ॥

द्युत रिसिन्नादेश्च जः॥ १॥

4 १.११.
कोवं अदीत दिदि
कम इन तिकन्वि ट इन्व

[)

तिष्व वििरनि
भित्ति अन
+ भ "व न ~, भ । २, १4
न शः यवकः ५.
४1११५२८१. |
भानस्य.) यैश्च द) (ल १

॥ 1 ॥॥
क
री । ॥ = प, ।
| 4: शेन +> । ३१. + 1 37.
४.3१
9

>,

५५।

“चै

। |

<

। „1

+
#

ज

॥ वि,

# -# -‡इ {ख द “श ब्रनचः नैम

1.191.111. कमृ.) ६
क

४
4 ६१
भत
9 -1 - ~

१ ५

|
344.

ह, (नौ
५
५
^ ॥।
१२ ४.
> है
#
५
ष
त ॥
५ भ
ह ^ ५
1 +
* ¢
# # ‡

उणादिहठत्तिः । |

दयत दौप्तो॥ अस्मादिसिन्‌ स्यादादेजकारादेशच ।
ज्योतिनौ भास्करे ऽग्नौ च क्ौवं भदयोतटृरटिष्विति रुद्र
कोशः । ज्योतिरधिक्षत्य कतो ग्रन्थ इत्यधि कत्य छते ग्रस्थे ।
पा०४,३, ८७, । इत्यण्‌ । संज्ञापूत्वको विधिरनित्य
इति हद्यभावः। ज्योतिषं गणितिशास्तमिति सुभूतिः ।
तदधीते तदेद । पा० ४,२, ५९--६०,। इत्यत्राधं
उक्धादिपाठात्‌ ठक्‌ । ज्योतिषिको गणकः ॥

बसौ शुचेः संज्ञायाम्‌ ॥ ११२ ॥

रोचते व॑ सुपूरव्वतंज्ञायामिसिन्‌। वसुरोचियंज्ञः ॥
` बाइलकात्‌ केवलादपि रुचेरिसिन्‌। रोचिज्वालेति धातु-
प्रदोपिका॥

सुवः कित्‌ ॥ ११३ ॥

वतेरिसिन्‌प्रल्ययः स्यात्‌ सच कित्‌। भविः समुद्रः ।

सेध ॥ १९४ ॥

सहतेरिसिन्‌ धकारघान्तादेशः। सधिरनङान्‌ ॥

पिबतेस्थुक्‌ च ॥ १९५ ॥

पिवतेरिसिन्‌ ध॒गागमश्च धातोः पाथिश्चक्तुःसमुद्रयोः।

जनेस्सिः ॥ ११६ ॥

जनो प्रादुभौवे॥ अस्मादुसिः स्यात्‌ । जनुज ननम्‌ ॥
पचिवचोत्यत्र न्यासक्ता बाइलकान्मनेरप्यसिः प्रत्ययो
दशितः । मनुस्‌ । नभोद्किरोमनुषां बल्यपसख्यानम्‌ । पा०

› १८, २, । इति मनुष्वत्‌ ॥

(~

ट्ट उणादि व्रततिः ।

मनेधग्डन्दसि ॥ ९१७ ॥

मन्यतेन्कन्दस्यसिः स्यात्‌ धकारखान्तारेशः। मधः
पविन्नद्रव्यम्‌ ॥ र

अति पुवपियजितनिधनितपिभ्यो नित्‌ १९८॥

ऋ गतो । षटपालनपूरण्योः। दुवप वौजतन्तुसन्ताने।
यज देवपूजादौ । तनु विस्तारे । धन धान्ये। तप सन्तापे॥
एभ्यः सप्तभ्य उसि्निव्यात। अरुरादित्यो व्रण । विध्व-
रुपो स्त॒द इत्यरुन्तुद्‌ः ॥ परुग्रन्यिः । ग्रन्थिना पवैपरूषो इत्य-
मरः॥ वपुः शरौरम्‌ । वपुभ॑व्याक्तौ देहे। सान्ते २२, ।
इति विश्वः ॥ यजुवदः ॥ तदु: शरौरम्‌ । वपुषे तलुषे ऽनङ्ग-
मिति सुबन्धः॥ धनुः शरासनम्‌ । धनुः पियालदरुमे राशिभेदे
शरासने चापि धनुभषैत्‌। सान्ते ४१,। इति विष्वः।
घनुरस्तियामिल्मरः। धनुषौ । धनुषः । एवंच धटुब रविश्च
ऽपि निगुणः किं करिष्यतोति सकारान्तेनापि सङ्गच्छते ।
तत्पृहरणएमस्य । पा० 8, 8 ५७, । इति ठक्‌ । धानुष्कः ॥
तुः सू्याग्निशनषु ॥ बादलक्राद्देरप्युसिप्रत्ययः । प्रादुः
प्राकाश्ये । प्रादु विदुः प्रादुभवम्‌ ॥

एतेच ॥ ११८॥

इण गतौ । अस्मरादुसिः स्यात्स च रित्‌ । आयुर्जोवनम्‌ ।
आयुषी । आयू षि। जटापूर्वात्‌ जटायुः पक्निराजः। सम्मा
तिर्वीरुखिः ख्यातो जटायु जटायुषोति शब्दाणंवः।
सखग7दितवाद्यत्‌। आयुष्यं तरते पल्युरिति स्मरतिः । अचतुर

५.
2 9 1

7 व (4 र ११५३.

४.1 निन रथ

998.
व 8
भ {४९१
7 तः शरदो रातिः ऽ श्रषिय)

॥
५ 2
1
५
4
ङ्ख +
४4

भ

उशादिवत्तिः । ९९

त्यचं । पा ५, ४, 99, । पुरबायुषम्‌ । पुरुषायुषजौ विन्यो
निरातङ्का निरयः) १, ६२, । इति रघः॥
चक्तेः शिच ॥ ९२० ॥

च च्िङ-॥ अस्थादुसिः स्यात्‌ संच शिद्धवति। शिवा
दसाव्वधातुकोक्तं व्याजःदेशाभादः। चचते रूषमनुभवन्ल-
नेनेति चक्तनेयनम्‌ । शेष इति लक्षण चाधिकार रेति ।
चक्षषा ह्यते रूपमिति शेषे । पा० ४, २, ९२, । इत्यत्र
सते त्तिः ॥

सु देः किंच ॥ १२९॥

सुद वेचिलये॥ अस््ादुसिः कित्‌ । मुहः पुनः पनः ।
अव्ययम्‌ । पुष्य हसोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । पा०ट, २, ४१, ९;।
दन्ति वको । म॒दस्कामः॥

बह्लमन्यचापि ॥ १२२ ॥

अन्यापि बहलसुसिः स्यात्‌ स च किंद्रवति ।. आच-
ल: ॥ परिचक्तुः॥ बहुलवचनात्‌ च्यट्‌। विचक्तरटः पर्डितः॥

छु शरष्ट. वृ चतिभ्यः प्वर च्‌ ॥ १२२ ॥

क विक्षेपे । खट निगरणे। हिसायाम्‌ । वृजूवरणे । चति
याचने ॥ एभ्यः षड्भ्यः ष्वरच्‌। कर्वरो व्याघ्ररच्सोः।
निश्षायासपि कवरौ । रान्ते ९१, । इति विष्व: । पिचात्‌
ङोष्‌। कवर व्याघ्रो राक्षसो च॥ गव॑रो ऽहद्घारः। तद्यी-
गात्‌ गवरो नायकः ॥ श्वरो रातिः अकि शावरो, ऽन्धतं
मसे बातके ऽन्यवत्‌। विष्व रान्ते१६६.\ इति॥

१०० उणादिष्त्तिः ।

वर्वर; प्राक्लतो जनः। वर्वरौ नदौ चरत्यपि दश्यति॥
चत्वरमङ्गणं ख्यातं सखण्डिलेष्वपि च दश्यते ॥

नो सदे; ॥ १९४॥

निपूबौव्सौ दतेः ष्वरच्‌ ॥। सदिरप्रतेरिति षत्वम्‌ । निष-
दरस्त्‌ जम्बालः । अम० १,२, ३० ९, । निषहरौ रातिः ॥

॥ इति महोपाध्वायजाजलौल्यपरनामधेययोमदुज््वल-
दत्तविरचिताथासुणदिवत्तौ

दितौयः पादः॥२॥

हित्वर च्छत्वरधोवरपीवरमोवरचोवरतोवर नौवर-
गङ्करकटुरसंयदराः ॥१॥

हिल्रादय रएकादशणशब्दाः व्वरचप्रत्ययान्ता निपा
त्यन्ते॥। चदि दैघोकरण । तकागो ऽन्तारेण° ।
शुणाभावः। छिल्लरो धृतः । त्वर छेदनद्रवये छ्टितवरो
भर्तवेरिणोः। रान्ते° १५०, । इति विश्वः ॥ छद अप-
वारणे । दते ऽपवारयतीति त्वरो गटहकुच्योः ॥
डधाञ्‌ । पा पाने । मा माने। एषामौत्वमन्त्स्य । धौवरः
कैवतः। धौवरौ मत्साघातिनौोति कोशः ॥ पौवरः स्थलः ॥
मौोवरो हिंसकः । चिनोतेरदौर्घत्वम्‌ । चौवर भिन्लकप्रावर-
खम्‌ तौरयतेर्गुणभावो रेफलोपश्च । तौवरो जातिविशेषः
स्यात्‌ ॥ नयतेगुंणाभावः। नोवरः परिव्राट्‌ ॥ गाह
विलोडने । स्त्वम्‌ । गहर गडनम्‌ ॥ कटे वर्षादौ ।
कःटरं व्यच्नम्‌ ॥ यमेदेकारान्तादेशः। संयदरो पः । पदेः

५ ^
£ १ ८ = छ 1 1 )
५११) चतर न
त ठ षन
मके >=
च ८१
== = = हि. ॥
[अ १1 ९ ५५ ।
॥ पाः 4 य भौ २
१
पन य † ५4
= :( ड >| १ +
त! र नथानिद्ाव्नि मरः
व + नि +
| 4 त प । कि
॥\ ॥ । = = # ॥ न ४
१. +
१ ४ तः % ४.१
॥। .#। के 4
॥ ४ क ५4
हि
# }
॥ }
प्र) र कश ०
क 4
१ 4
ङ्ख. 4 {1 च्छक ६ ` १‹ .

वयर. रदत अज
म्न्य षान ॐ
नीर तदः ॥ १२४ ४.

४०

~~~ ॐ" ` = ~ +~ = { =

। ४९१..४९.१ 11
^

[9 )

4

36244.

/⁄/
उणादिठत्तिः। १०१

सम्पहर इति पुरुषो ्मटेवः । वाहलकात्‌ इ दान उपपूवेः।
उकारलोपः। उपह्वरो रथः | खियां छ्िल्वरोल्यादि
बोडइव्यम्‌ ॥

इणएषिच्जिदोडष्यविभ्यो नक्‌ ॥ २॥

इण. गतौ । षिञ्‌ बन्धने । जि जिये। दौड चये ।
उष दाहे । अव रच्तणे ॥ एभ्यो नक्‌ स्यात्‌ । इनो राज्ज
प्रभौ सूयं । इनः सयं कपे पत्यौ । नान्त १,। इति विश्वः।
सह इनेन वतंत इति सेना । रेनयाभियात्यभिषेण्यति ॥
सिनः काणः ॥ जिनो बडः। जिनः स्यादतिढठद्धे ऽपि बहे
चाति जित्वर । विश्व नान्त० १,॥ दोनो दुगतः॥
उष्ण मोषत्तसम्‌ ॥। जु रत्वरेत्यत्‌ । ऊनमसम्प णम्‌ । सवस तु
अनयतेरूनमिति साधितम्‌ ॥

फेनमोनो ॥ २॥

एतौ निपात्येते । स्फायते; फेशब्दाटेशः। स्फायतेः
फेनो डिखडोरः। फेनः सलिलविकारः । फेनायते नदौ ॥
मोज्‌ हिसायाम्‌ । मोनो राश्यन्तरे मत्स । विश्वे नान्त
१०) ।

कछपषेर्वर्णे ॥ ४।

छषतेवणं वाच्ये नक्‌। ङष्णो नोल हरिः कणा
पिप्पलो द्रौपदौ तथा । वाच्यवन्मे चके कण्णो भवेत्‌ छष्णो
ऽजने हरौ ॥ व्यासकोकिलयोष्वां त्ते छष्णं मरिचलोहयोः ।
जनष्णा तु द्रौपदौ नौ लोहार रासु दश्यते । णात्त १८ । इति

१०२ उणादि वत्तिः

विश्वः । काशिः । इज्‌ वाद्वादित्वात्‌ ॥ ट सेचने । बाइल-
कादतोऽपि भवति। टाप। णेति धातुप्रदौपटौका॥

बन्धेब्रधिवुधो च ॥५॥

बन्ध बन्धने । अतो नक्‌। ब्रघ वध इत्येतावादेशौ स्तः।
रधौ भास्करः। बुधौ मरूलम्‌। बुधः शिफायां रुद्र च।
नान्ते १३२, इति विश्वः । अवाम्यन्‌धुाग्रनितव्बभागा इति
भारविः॥ ।

धापवस्यज्यतिभ्यो नः ॥ € ॥

डधाञज। ण पालनादौ। वस निवासे। भ्रज गतौ।
अत सातत्यगमने॥ एभ्यो नः । धाना शष्टयवे स्वयः इत्य-
मरः ॥ पणं पचम्‌। सुपण; पत्रगाशनः । पर्णः स्यात्‌ किंशुके
पत्र इत्यमरः । सिघूमादिव्वात्यणेलः। पिच्छादित्वात्य-
यिलः॥ वस्नो स्रल्यमवक्रय इत्यमरः । वस्र म्ये वेतने
स्यात्‌ । नान्ते १२, । इति विश्वः । वसरक्रयविक्रयाट्‌ ठन्‌ ।
घा० ४, ४, १२। वश्ञिकः। तदरति वहत्यावहतीत्यधि-
कत्य वस्नद्रव्याभ्यां ठन्‌कनौ । पा० ५, १, ५९१। वस्निक;।
आर्हीयठगधिकारे सोऽ स्यांगशवस्रण्तयः। पा ५,१.५६ ।
मादिषः ॥ अजे्वीभावः। वेनः प्रजापतिः । तस्यापत्यं वेना-
च्छन्दसोति कुवादिपाठात्‌ ख्यः । वैन्यः णः । वैनस्यापत्यं
वन्यः एथुरिति विष्णुणुराणम्‌ ॥ अन्न आदित्यः॥ अ खणे ।
बाहलकादतो ऽपि नः। ओोणः पङ्क रित्यमरटौका॥

लक्तेरट्‌ च ॥ ७ ॥

त्‌

वम र

वच्छ). इद

1 न (चह च १

4 4.1.111. 441

(दिगा क्न2भ

४; ह"
५ 3
न ङ्च । धणे ~
¶4 [ | ए त
॥ , 4 [ १

र

उणादिठत्तिः । १०३

लचेथ॒रादिष्यन्तान्न स्यात्तस्याडागमथ । लक्षण चिङ्म्‌।

तच भवम्‌ । लाक्णिकम्‌ । लक्षण नाम्नि चिदे च सौमित्र
चापि लत्तणः । विश्वः शान्ते ४२। लत्तणा सारसौ।
महापुरुषमिव प्रकटमौोनमकर शङ्लत्तणए इति कादम्बरौ-
प्रयोगः। चकारान्‌सुडागमः । लच्छणं नाम्नि चिङ्क च राम
स्नातरि लच्छणः। लच्छणा दहंसयोषाथां सारस्यां चेव
लच्मणा । लकघरयु टि साधनं परमते ॥

वनरिचोपधायाः॥ ८॥

वन सम्भक्तौ ॥ अस्मात्रः स्यात्‌ । उपधाया इत्वम्‌ । वत्रा
नदौ ॥

सिबष्ेयु च ॥ ९ ॥

सौव्यतेनेः स्यात्‌ । टिभागस्य यु्आदेशः। सामध्याद्‌-
रुणः । स्यून आदित्यः। बाहुलकारकेवलो ऽ पि प्रत्यय
ऊडादेशो गुणः स्यात्‌। स्योन इति । दौः शूडनुनासिके
च । पा० ६, ४, १८ । इत्यत त्ति; ।

छ वृज्‌ षिद्रपन्यनिखपिभ्यो नित्‌ ॥ १० ॥

छु विक्ेपे । छ वरणे । ज़ वयोहानौ । षिञ्‌ बन्धने ।
डु गतौ । पनस्ततौ । अन प्राणने । जिष्वप शये ॥ एभ्यो
ऽ धातुभ्यो नो निद्धवति। कणः खों रतरियविगेषञ्च ।
कणः एथासुते ज्येष्ठ सुवणलौ खतावपि ।. विश्वं रन्त -
१४ । कणंललाटात्‌। पा० ४, २, ६५। इति कन्‌ । क-
रिका तालपचं स्यात्‌ । अम २, &, २, ५॥ वण ब्राह्म

१०४ उणादि्रत्तिः ।

णादिः । वर्णी दिजादौ शक्तादौ स्तुतौ रूपवशो रे । बिश्व
णान्त० १५ । शक्तादिश्च॥ जणञन्द्रः। जणंखन्द्रं च ह्वे चेति
विश्वः॥ सेना वाहिनो । सत्यादि साधनस्‌। स इनेन वतत
दति व्युत्यत्तौ प्रपञ्चायेम्‌ ॥ द्रोणो मानविशेवञ्च काकी ऽज
नगुरुस्तथा । द्रोणः कपौपतौ कष्टकाक स्यादाठके ऽ पि-
च । विश्वं णन्त° € । गौरादिव्यात्‌ डगेप्‌ । द्रोणौ जल-
सेचनौ । द्रोणौ काष्टाग्बुवाहिन्यां गवां घासभजिखितौ ।
णान्ते १०। इति विष्व: ॥ पतो नौचैगंतिः । पन्नगः सपं: ॥
अद्रमोदनः। अदेनिष्टायामन्र इति निदैणदन्रमित्यदो
जग्धिः पा० २, ४,२३६। इति सु एवं चानिण प्रप
ार्थमिति ॥ खप्रो निद्धा। खपेरपि सखपो नन्‌। पा
२, ३, ९१ । इति सिदतात्पृपञ्चायः। अधवानेन बतंमान-
कालार्थः खपेखाभावयथः ॥

धेट इच्च ॥ ११॥

धेटो नः स्यादिकारश्ान्तादेणः । धेनः सिन्धुन दौ धेना ॥

हविग्रषिरसिभ्यः किल. ॥ १२॥

चिडष पिपासायाम्‌ । एष शोषणे । रस शब्दे ॥। एभ्यो
नः किद्छात्‌ । टव्णा लिष्सापिपासयोः। णन्तं २२। इति
विश्वः छष्णः सया वल्क ॥ रस््र द्रव्यम्‌ ॥ .

सुजो दौ ॥ १३॥ |

सुनोतन; स्याडातो दीव । सना जन्त॒वधसयानम्‌ ।
खना च गलशर्डिकेति नान्ते ऽमरः ॥

४.4 $ 4 दः

ह च =

॥.

अरि वुश्रानोच्या॥

(च (+

त । 8 ॥ । १५.

किन को

कप ४

4,

क १ (ण च । न

॥संदैर्यातीः सोभे. तरेर

त. अशनः वप्त. . कास्थां कषः

{धि ऋ रः + कध शिष्यः+

(4
।

न
ष ^

च
>+.
# 4

द

ऋ

49 । “
1 सरकः, ० अश्सुजेश्धाद्धिगः

^

१.४०.

|

+ , ^. {18
^

(१

न | 9 क्ती ।
१ ५१६१-१

न) २५

गि

स्थ क ,

8
उणादिहठत्तिः । १०५

रमस्त च ॥ १४॥

रमेश्न्तात्रप्रत्ययः स्यात्‌तकारथान्तादेशः । रमयति
इषयतोति। रत्नं खजातिेष्ठे ऽपि रत्नं माणिक्यमिष्यते ।
न रत्नमन्विष्यति ग्यते हि तत्‌ ५ जातौ जातौ यदुल्छष्टं
तदि रत्र प्रचच्चते 1 अण्वरल्नं गजरलं स्तौरत्र दुष्क
लादपि। चाण्क्यशतकम्‌ १६, ॥

रासलासास्रास्थणावोणाः ॥ १५॥

एते नप्रल्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ रसतेरूुपधाया दौषः
राखरा गन्धद्रव्यम्‌ ॥ घस खप्रे। पूव्वेवत्‌ दौषः। साखा
गोगलकम्बलः॥ तिष्ठते रूलवं प्रत्ययस्य च णत्वम्‌ । स्थखा

ग्टहस्तस्भः ॥ वो गतो। गुणाभावो रत्वं च। वणा
वन्नको। सत्यापपाय्ेति णिच्‌ \ बोगमोतःणपयन्नि 1 न

वौोणयति ॥

गादाभ्यामिष्णच्‌ ॥ १९ ॥

ग शब्द्‌ । डदाज॥ ्राभ्यामिष्णच्‌ | आह्णः। ग
ष्णुगायनः। देष्णुदाता। सरदेष्णुश्िराभाय्या॥ रएष्णुगय
प्रत्यय इति काविडत्तिः। तदाप्यातो लोपे तदेव रूपम्‌ ।
सवर तु विथेषः ॥

छत्यशरभ्यां क्लः ॥ १७॥

क्ती वेष्टने । अशूडः व्यासो ॥ तआ्राभ्यां कखः स्यात्‌ ।
छतसं निरवशेषं विषु ॥ अ्रचएम खण्डम्‌ । व्र भ्र सूजेत्यादिना।
प्रा ८, २, ३६; । षत्वम्‌ ।

१०६ उणादिहठत्तिः।

तिजे्दीषं च्च ॥ श८ ॥

तिज निशाने॥ अतः कसो दौषेत्वं च धातोः।
कुत्वा दि काय॑म्‌। तीच्छ' तिग्मलोहयोः । तौच्छ' सासुद्रलवखे
तीक्ः स्यात्तीत्रपूरूषे। तोच्छ क्षारे च तिग्मामलत्यागिनो-
वौच्यवत्‌ । णन्तं १३,। इति विश्वः ॥

श्िषेरचोपधायाः ॥ १८ ॥

सिष आलिङ्गने ॥ अतः कस््नो ऽकारओोपधायाः। च्छ
सुकुमारं चिषु। सुरडमिखेति । पा” ३, १, २१,। रित्‌ ।
सत्यति ॥

यजिभमनिप्ुन्िद सिजनिभ्यो युच्‌ ॥ २० ॥

यज टेवपजादौ) मननज्ञाने। न्ध शद्ौ। दस
उषष्रेग जन्तो नुप ॥ "न्व खु यतु । चन्यरप्व
मन्ध; शोकः ॥ शर्य रग्निः ॥ दच्युस्तस्करः॥ जन्य्‌ : शरौरौ ॥
निरनुनासिकत्वाटनादटेगो न भवति ॥

भजिग्ङम्ां य्‌ कत्यकौ ॥ २१॥

भज । ख्डः॥ आभ्यां यथाक्रमं युकत्यकौ। भज्यभीजनम्‌।
स्त्यः सोपुसये रन्त । खत्यमरण्द्‌ वयोः । यान्ते १२,
इति विश्वः। कन्दपा दपकः कामः शिखो खल्युजराित
इति कोशान्तरम्‌ ॥

सर्तैरयुः ॥ २२ ॥

ख्गतौ॥ अस्मादयुः स्यात्‌ । सरयुनदो । ततुधंनुरुरू
चञ्च: प्रियङ्ग: सरयुः कुडरिति वात्तस्य तकोशः । ऊङ्तः।

क बदर र~ शो
नत द (9
।
[नि 1 तः ज्यति + -८,ध: -
दः १ {न्ध सनि र | |
अ
द्ध [त्रिवि
म्भे ल आः ङ १ र
काप्श ः
$ ण + |
॥ अव्यः केकात्‌ = |
+ निज रन्प ध छ,
९५
प न ड; क

च्म
पन्न

1.2.11.
व 1 १४ ४. &

न ` गनभने ४
५ |
कन द्धः ष्ा। शभ । नज + ५ [

+ क 4
^

न ४ ` भ, ४ न)
प ¦ (++ ॥ +
1 स्थका +.

0
उणादि त्तिः । १०७

पा ४, १; &ई,। इत्यङि सरितः सरयुशिप्रासरखतोच-
नद्रभागाद्या इति गोपालितः । चक्र चिदिवनिः खे शौ सर-
यूरनु्ायिनाम्‌। १५, १००,। इति रघः। सर्तरयरिति
पारायस हश्यते ॥

पानोबिषिभ्यः पः ॥ २३॥

पा रच्तणे। शोञ्‌ प्रापणे । विष्ट व्यासो ॥ एभ्य; पः
स्यात्‌ । पान्ति रत्तन्यस्मादासानमिति पापं किल्िषम ।
तद्य(गात््रापः पुरुषः ॥ नेपः पुरोहितः । बाहलकाद् णा-
भावे नोपं दृष हरितकपिशं । मेव २१,। इति कालि-
दासः। नोषो धूलौकदम्ने स्याजौलाशोके च वेधनि।
पान्त ५,। इति विश्ठः। कपण इव नवनौपकोपशो-
भितः॥ वैष्यः पानौयम्‌ ॥

च्यव. किच ॥ १४॥

च्यृङः गतौ ॥ अस्मात्मः किद्छात्‌। च्यवन्तं भाषन्त
ऽनेनति च्यपोवक्तम्‌। चवतिरत्र भाषणे ॥

स्तुवो टोघंञ्च ॥ १५॥ ४

षज स्ततो ॥ अ्रतःपो धातोर्दीर्थश्च। स्तपो भमिस- |
सुच्छायचत्य च॥ एतस्सूव्रं सतोहन्तौ न हश्यते । सव्व
तुष्टुप स (मुच्छाय) इत्यस्मात घञि स्तप इति साधितम । |
अतो ऽनाषभिदमिति लच्छते ॥

एुष्रट.भ्यां निच॥ २६॥

खज. अभिषवे । ख हिसायाम्‌ ॥ आभ्यां ष; स्यात्त च

१०द उणशादिठत्तिः ।

निद्वति । किदित्यनुहत्तेश्च कित्‌ धातोर्दौषं लं च । सूपो
व्यच्ननभेदे स्यालमूपकारे ऽपि कौतितः। पान्ते २,। इति
विश्वः ॥ बदलवचनादुत्वं रपरत्वं च। हलि च। पा० ८
२, ७७,। इति दीर्घ॑तम्‌ । शूपंमस्रो प्रस्योटने मानविेषे
ऽपोत्यमरः ॥
कुयुभ्यां च ॥ २७॥
कु शब्दे। यु मिखणे॥ आभ्यां पः स च किद्ववति
धातोररीषल्वं च। कुवन्ति ठका मण्डका अस्मिन्निति कूपसुद्‌-
कपानम्‌। पातेसञ्बितादिव्यात्कूपमण्डकः ॥ यूपो यन्नस्तम्भः
बदत्रोहो प्रक्लत्या पव्वपदम्‌ । पा० €, २, १,। इत्य त्तौ
निद्र दौघंग्रहणं चानुवत्य यपशन्दो व्यत्पादितः
खष्यशिलपशब्पवाष्यशूपपपतल्‌पा ॥ रट ॥
समेते प्रत्ययान्ता निपाल्न्ते खनत नकारस्य षत्वम्‌ ।
खष्यो वलात्कारः। खष्यः क्रोधबलात्काराविति विश्वः ।
शौल समाधौ । कखलत्वम्‌। शिल्यम्‌ कौ शएलम्‌॥ शसु हिं सायाम्‌।
निपातनात्‌ षत्वम्‌ । शष्य' बालढटणं प्रों णष्प स्यात्युतिभा-
चयः ॥ वाट लोडने । अन्यस्य षलतवम्‌। वाष्यमूि चाश्चणि॥
वाष्पोनेव्रनलोरणोरितिकोणान्तरम्‌ ॥ रौतेदंषेत्मम्‌। रूप
माछतिः। रूपं सभावे सौन्दय्यं नाके पशटशब्दयोः। त्ते ते
१,। इति विश्वः ॥ णर पालनादौ। पप ग्टहं बाललणं च ॥
तेन चरति । पादिभ्यः छन्‌ । पा० ४, ४, १०, । पपिकः॥
पपिकौ । पपिकम्‌॥ तल प्रतिष्ठाकरणे । चुरादि शिं ११

1 (कन ति 4 मव ॥ १ ५
पा श रात

+ प है
५५९
। । " 1 गन
॥. : द! -प
र * र +
त; ॐ 4
||
~ 4 १ ५१ र
५३९ , ॥ ह|
क
ऋ? ३१

य च्वि थं

41.441: निश) म
॥ काण र स्विदि वरनग्तषिश्वभषः 1
सिः (दकान्‌ रवो ककव हरन्‌ 5८,

॥ |
¶ वैश्यः) दु ज न्ब वैच नातव
9.११ ॥ त रीर्घलमं ॥

ह ; + 4

-~-- श्य
+» । |
1 । । ३, । +
८ कू

५
॥
ट + १

~

| 1
=

५;

च्व, 9

#।

वि 6
"चद

भ...

उणादि्ठत्तिः। १०९.

ऽनित्य त्वात्‌ शिञ्भादः। तल्पं शय्याट्टदारेषु पान्ते ऽमरः॥
बाहलकाचमभेरपि एः! चम्पा नगरो। पुरोचम्मातु मालि-
नोति विष्वः॥ पातरखवं सुट्‌ च । पम्पा नटोति पुरुषो-
त्तमदेवः। अन्ये तु पपंशब्दस्थाने यम्पाशब्द' पठन्ति॥

स्तनिहषिपुपिगदिमटिभ्यो णेरिल्न्‌ च ॥ २९ ॥

स्तन गद देवशब्दे चरादिण्यन्तौ। हृषतुष्टौ । पुष
पुष्टो । गदिरुक्त एव । मदो इधेम्लेयनयोरिति घटादिः ॥
एभ्यो खन्तेभ्य इलच्‌ । अयामन्तेति। पा० ६, 8, ५५, ।
शेरयादे.: । स्तनवितुवंला हकः ॥ षवित : सुवर्णम्‌ ॥ पोष-
विज्ञ; पिको मतः पोषकश्च ॥ गद्यिल्न: शब्द; कासुकच्च वा-
वदटूकञ्च ॥ मदयिल्न.मेदिरा॥

क्रदनिभां कल्‌ ॥२०॥

करोतिदन्तिभ्यां लः स्यात्‌ । ककारः कित्कार्वाथेः ॥
छत: शिल्यो ॥ अनुदात्तौपदेशेव्यादिना । पान्त €, ६, ३०,।
अनुनासिकलोपः । लुः स्यात्‌ व्याधिश्खयोः ॥

गमेः सन्वञ्च\ ३१॥

गमेः ल: सन्बत्काय' च ॥ जिगलुः प्राणः । पुव्वेवदनु-
नासिकलोपः ॥

दाभाभ्यां नुः ॥ २२॥

ददातिभातिभ्यां नुः स्यात्‌॥ दानुदीता विक्रान्तश्च ॥
भानुरकोा दोषश्च । भान्‌ रभ्मिदिवाकगावित्यमरः। स्छः-
पूवालूर्भीन्‌ राः । चिचभान्‌ रवौ बह ह हद्नानुस्तुपावके ॥

१9

११० खउणदिठत्तिः।

वचे गख । ३३॥

बचनुः स्यादकारथान्तादेणः ॥ वग्नर्वाचाल; ॥ `

धटद़्‌ चच॥ २६ ॥

धयतनुः स्यादिकारखान्ताटेशः ॥ घथति तामिति धनु-
नवप्रसूता गोः ॥ स्वियां कान्‌ । षेनुका हस्तिनौ मतेत्यमरः\

सुवः कित्‌ २५॥

खतनु : कियात्‌ । सनु: युते ऽनुजे रवो । नान्ते १२, ।
इति विश्वः ॥

जडातेदं अन्तलोपञख ॥ २९ ॥

अदाक्‌ व्यागे॥ ततोन: स्यात्‌) हित्वमन्ह लोप
धातोः । जङ्कनाम ऋषिः कश्िद्पल्यं तस्य जाङ्कवौ ॥

स्यो णुः ॥ ३७॥

तिष्ठतेः स्यात्‌ ॥ खथाणः सय तकौ लशूलिनोः । खा णः
कोले स्थिरे हरे ॥

अजिनररौभ्यो निच्‌च ॥ उट ॥

अजगतो। वड सम्भक्तौ । रो गतिरेषणथःः ॥ एभ्यो
खनिद्यात्‌ । अजे्वीभावः। वैणन्^पान्तरे वंशे । णान्ते
२९,। इति विष्ठः ॥ वरन दटेशभेदयोः ॥
यस्व वणा वुक्‌ । पा० ४,२,१०३. । इत्वच सू ग्रहणम ॥
रण्यो रजस्यपि । रणयोः स्तियां धलिरित्यमरः । हम-
रणुः सुरणः स्यादिव्यत्तररल्नम्‌। त्रसरेणः सुरेश स्यादि
त्यत्तररतनकार्म्‌ ॥

।

द
1

् „ = "क. - च
चच क

चन्‌ ५ + = [ष
न कम्‌ वर दर्श चतः त

१ [क ४
र चव्य )

त्र >
नि
+ रीतयो क व
॥। "त १ 4
३ अ्द्ै
१ ऋ =
^
+ तौ
ह +.
॥ & ‹ क्ल (॥ च
1 र ५
क ष
- १8 ४ + -
# च्व 1 क | =.
च "न #4 =

उकारदित्तिः। १११
९
विषे: किंञ्च ॥ ३९ ॥
विवृ व्यघे(॥ अतो नु; स्यात च कित्‌। विच्छुर्ना-
> न ६, ज
। बष्णवो यस्य सेवकः । संव वि्णुमयं जगदिति ।
केचित्‌ विश प्रवेशन इत्यस्य ग्रहणमिच्छन्ति! तथा च
बशुपुराणम्‌। यस्मादिव्णुमयं सवं यच राचरसुचते। तस्मा-
यते [विष्णुः स] विशधातोः प्रमेशनात्‌ ॥
~ 0
छद्‌ाधाराचिंकलिभ्यः कः ॥ ४० ॥
~~ ह 8 ॥
डकञ्‌। डदाज । डधाज. । राला दाने। अच पू
याम्‌ । कल गतौ ॥ एभ्यः कः । बडलवचनान्र ककार-
* [५ ~ © 0 = न
तसनज्ञा। कका धवलघोटकः। ककः ककतने वधौ श-
खे दर्पणे षटे। कान्तेरट,। इति विश्वः॥ दाको
जमानः॥ धाकोऽनड़ानाधारथ्च॥ राका पौणंमासौ ।
कातु सरिदन्तर। कच्छुनवरजः वान्यापूरनदुपूणिमासु
। कान्ते ४७,। इति विश्वः। एषु विषु केऽण इति
तो न भवति बहलवचनाद्व ॥ अकं; सयीकपणयोः। अका
9 स्फटिके प [स =
पणं स्फटिके रवो तावे दिवस्तौ। कान्ते २७,
ति विष्टः ॥ कल्क किल्विषद्म्भयं ;। कल्कः पापाशये

=

श षिट्‌किट्‌टयोरपि। कान्ते ०५२,। दति सः॥ वाड-
काद्रभेरपि कः। रङ्गो दुगतः। रङ्कस्त कपे मन्दे ।
[न्त ४१;। इति च । कपिलिादित्वान्नत्वम्‌ । टा (०
इग रात्तप्रपुरो । लग रक्तःपुरौशाखाशाकिनौङ्कुलटास
। विश्वं कान्त ४६,। इति। शाखा च॥ तथा

११२ उणादि त्तिः ।

फलेरपि। फल्को विशोधिताङ्के स्यादिति गोकधनः॥

रवभ प्टपिमुषिभ्यः कक्‌ ॥ ४१॥

खगतौ। हल्‌ वरणे। भू सत्तायाम्‌ । शष शोषे ।
सुघ स्तेये ॥ एभ्यः कक्‌ । खक उत्परलवा तवोः । रको वारा-
निलोत्पले । विश्व कान्त० २७,॥ हकः शवापद्काकयोः।
हकः काके च पेचक इति विष्ठः। स्वां काट खण ।
पा० ५०२,१११५, | वार्कख्यः 1: बड्षु तद्राज खेत्यःदिना ।
प(०२,४.६२, 1 लुक्‌} वकाः ॥ भूकं छिद्रम्‌ । भूक ददर
च काले च। भूकं जलनिममविवरम्‌॥ शष्को नौरसः सुष्को
अर्डः। मुष्को ऽण्डक)घे सङ्गति। तद्यगादूषरुषोति ।
पा०५.२,१०७, । सुष्करः। बालका द्वतिमवतिञ्यां च.
कक्‌ । ज्वरत्वरेत्यादिनोडादिकायम्‌। बालकान णः, को
राशिसथानम्‌ मूके वचनवजितः चको राशिख्धाने।
सरको वाग्दौने च॥

प्ूरकवल्कोरक्राः ॥ ४२ ॥

शकादयः कप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते॥ कभ दोन । अ-
न्यस्य लोपः। एको व्याससुते कीरे शकं साह्न, न्यिपरक
इति धरणिः ॥ वल सख्बरणे । वल्क वल्कलमस्िथाभि-
त्यमरः ॥ उ दाहे । घषञारस्व लतम्‌ । टाप्‌ । ओःषतौव्यु-
ल्का ज्वालाविभावसःरिति सुभ्रूतिचन्द्रः॥

इणणमोकापाशल्टतिसचिभ्यः कन्‌ ॥ ४२ ॥

द्रण गतौ । जिभो मये। केशब्दे। पा पने। शलं

क करन जोव चतः + ८२;
ह वर .४,१.२६८ 4 यच
हनि न्य्‌ ६, ; परमि विश
1 + + 7 ५. त्रिभं
कषक च दभः ह; (चदि सभम्‌ ४
(जिग्य - जर नि) पवनः ==

+. 0
"5112
[ब ॥ ॥, 41 "छल्‌ च) ). ` ्{भ्०१४ +
च , 1

११२

ं | । : + १4, क 1 + 1441111
# १.१ पिल 1
72५५६; । ।
अन्दे ४ । ; {01 यम त्ते कंश्ुसैमः । + ४

य 1 + 7 +1 ५ भि 1 1 1111 कवित

उणादि हत्तिः। ११२

गतौ । अत सातल्यगमने। मच दति सौत्रो घातुः॥ एभ्यः
कन्‌ । एके सु व्यान्यकेवलाः । अम०२,४,१,१६, । एवंत
केवले ष्ट इतरस्िंस्त॒ वाच्यवत्‌ । कान्त ३०, । इति विभ्वं
भेको मण्ड. कभेषयोः । कान्त०२६,। इति विश्वे । भशिलौ
गख्डपदौो भकोत्यम रः काको वायसः॥ पिवति स्तन
मिति पाकः। पाकः शिशौ जरानिष्ठापचनक्तेदनेषु।
कान्ते २४,। इति सः॥ शल गतौ । शल्क वल्कलम्‌ ॥
अत्कः पथिकः शरोरावयवख॥ मकः शरौरवायुः॥ बा-
इलकात्‌ शो तनुकरण । षो अन्तकमणि। आभ्यामपि
कन्‌ । शाकं साकमिति वणदेशना । शाको माचादौद्ौप
इति ताङूव्यादौ नानार्थामरमाला ॥

नो दः ॥ ४४ ॥

ओहाक्‌ त्यागे॥ अतो निशब्द उपपदे कन्‌ स्यात्‌|
निहाका गोधिका समे इत्यमरः ॥

नौ सदेडिं ख ॥ ४५॥

षद्ल विशरणे ॥ अतो नो कन्‌ स च डित्‌ । डिच्लात्‌
टिलोपः। सद्रप्रतेरिति षत्वम्‌ । निष्को स्वो हें
तत्यजे निष्कः साष्टसुवणश्ते निष्को दौनारकर्भयोः।
कान्तं ४४, । इति विश्वः ॥

स्यमेरीर च ॥ ४९ ॥ $

स्यसु शब्दे ॥ अतः कन्‌ तस्य चेडागमः) स्यमौोको
बल्मोको ठच्भेदश्च॥ कख इडागमो भवतोति केचित्‌
तेषां स्यमिक: ॥

११४ उणादि त्तिः।

अजियुधूनोभ्यो दीघं ञ्च ॥ ४७॥

अरज गतिचपणयोः । यु सिरे । धूज_ कम्यने । णौज|
प्रापसे ॥ एभ्यः कत्रेष दोघत्वं च । तस्ामच्याहुणो न भवति
अजेर्वीभावः । बोकः स्यादातपक्चिणोः ॥ युका ओकोदनौ।
युकाभयेन न हि केशविमौक्तणं स्यादिति खङ्गारतिलकमर्‌ ।
य॒कालित्तम्‌। चुद्रजन्तवः । पा०२,४.८ । इव्येकवद्वावः ॥
धूको वायुः ॥ नोको छच्वविशेषः स्यादिति सवेखम्‌ ॥

द्वियो रञ्चलोवा॥४८॥

शो लञ्नायाम्‌ ॥ अतः कन्‌ धातोरिव च रस्य च लो

वा। कोका न्लौका चपा मता॥

श्रकेर्नोन्तोन्तयु नयः ॥ ४९ ॥

शवा शक्ती ॥ त उन उन्त उन्ति उनि इत्येते चत्वा-
रः प्रत्ययाः स्युः । शकुनः शकुन्तः शकुन्तिः शङ्खुनिः पक्ति
नामानि। शकुनं च शुभाश्ंसानिमित्ते शकुनः खे ।
नान्ते ४६, । इति विश्वः । शकुन्तौ भासपल्तिणवित्यसरः ।
शकुन्तः शकुनिः पकिसामान्ये। णङुन्तलाभरतेन । १,२०।
इति विद्ग्धमुखमणर्डनम्‌॥

भवो किंच्‌॥ ५०॥

ख्‌ सत्तायां ॥ चतो किचप्र्यथः स्यात्‌ ॥ भवन्तिर्वत
मानः कालः । छदिकारादिति डष्‌। भवन्तौ लो ऽन्या-
चाय्य॑संज्ञा। तथा चास्तिभंवन्तीपरः प्रयोक्तव्य इति भाष्यम्‌॥
बहलवचनात्‌कमेरपि प्रल्थादिलोपे कुशब्द्‌ादेणः । कुन्तिः।

त्वै ३: । रि कगिश् कन

&

+ + १.१.१8. ;

वी नि धि.
र)

7 काप्यः शय

1, ५ |

कै +

422
|
४,

| क र 1 + १
3 #। ॥) च्रष्न =
५
$...
^

र ण -*= -१

,23 , 19117.

¢ 14.11

ज १4 श चरेः धं + 0 १.५

१ १. कि" = च । ॥
८८ द 4 ग्य; कद व्ल नि

^ {व नोक नते
ण श्वाभयैन ग {क्‌ कनि
ध चिम नदः ना

48 हि. क. च्ल वि 4. 4

थो ग नो 1 ५ श

[नो

¢. वा 1 "न, ऋ च
५ शः ष + | 4
। धकाः क "वहन

। अत्‌ टन्‌.टन्द

उणादि्ठत्तिः । १११५

इतो मनुष्यजातेः। पा०४,१,६१५, । इति डेष्‌ । कुन्तो ॥
अवते श्च । अवन्तिः। अवन्तो । ्रवन्तिनिगरौनायं द्रष्टमि-
च्छामि सत्वरमिति सवंखम्‌ ॥ तथा वदेख । वदन्तिः ।
वदन्तौ । किम्बदन्तौ जनशुतिः। भम०१,१,१५,७, 1

न्युच्‌ क्तिपेश्च ॥ ५९॥

लिपतेः कन्य चप्रत्ययः स्यात्‌ । चकाराद्वतेरपि ॥ त्ति
परयवसन्तः ॥ भुवन्यः खामिस्ययोः ॥

अनुङः नट्‌ ख ॥ ५२॥

शद अव्यत शब्टे ॥ अतखानुडप्रत्ययः स्यात्‌ । चका-
रात्‌ क्विप्च ॥ नदनुमेघः ॥ क्रिपण्वातः ॥

छवुदारिभ्य उनन्‌ ॥ ५२॥

छ विचचेषे । हज. वरणे । ह विदारणे ॥ एभ्य उनन्‌।
करुणो ठक्भेदः स्यात्करुणा च कपा मता॥ करणस्त
रसे ठक्ते छपायां करणा मता। णन्तं २१,। षति विष्वः।
करुणा शोलमस्येति कारुणिकः ॥ वरणो दिक्पतौ तरौ ।
~ ङेषानुकौ । वरुणानौ ॥ दारुणं भौषणम्‌ ॥
वरण इत्यपि पारायणम्‌। वर्णशब्दस्य च वलो यवकारतेन
ख्यातत्वात्‌ ॥

चोरघ्चलो वा॥ ५७॥

तरतेरनन्‌ स्यात्‌ । रेकस्य बा लकाराटेणः ॥ तरुणत-
ल्नौयुनि। तरणो हच्तभेदो युवा च । गौरादि वात्तरणौ
तलुनौ समे । तलुनौ युवतौ समे इत्यमरः ॥

११६ उणादिठन्तिः ।

लुधिपिशिमिथः कित्‌ ॥ ५५॥

चष वभुक्तायाम्‌ । पिश अवयके। मिथ सौत्रो धातुः॥
एभ्य उनन्‌ कित्छात्‌ । चुधुनो न्तेच्छजातिः ॥ पिशनौख-
लस्चको नान्तेऽमरः। पिश्नं कुङ्कमे क्ररे चके त्वभिधेः
यवत्‌ । विभ्वे नान्त०४५॥ भिथुनं राशियुस्मयोः ॥

फलेगु क्च ॥ ५९ ॥

फल निष्पत्तौ ॥ अस्मादुनन्‌ गुगागमय धातोः। फल्‌
शनो अर्जुनः । गौरादिलात्‌ छैष्‌ । फल्गुनौ । उत्तर
पाद उत्तरफल्गुनो। पूचंकलगुनो। अण्‌ च। फाल्गुनो
पौणमासौ । फाल्‌गुनः पाथः ॥

अशेलंश च ॥ ५७॥

अश भोजने ॥ अस्मादुनन्‌ ल्द धातोः। लशु
नमोषधमहाकन्दः ॥

अजंर्णिलक्‌च ॥ ५८ ॥

अर्जर्खन्तादुनन्‌ शेय लुक्‌॥ अर्भुनः पाथश्क्तयेः। अ-
जनः वाङ्भे पाथं कातवोयेमयुरयोः । विश्व ° नान्तं ८२, ।
स्वियां गौरादित्वात्‌ डोष्‌। अनौ सौरभेयौ स्यादित्य
मरः ॥

ठणख्यायां चित ॥ ५९ ॥

अजेयतेरेव टणास्यायासुनन्‌ चिद्ववति । अन्तोदात्तो
अर्जनस्तुखे। फिघो अन्त उदात्त इत्यपिक्लल्याजनस्य टण-
ख्या चेत्‌ । १,१० । फि्‌ सूत ॥

^ | [व ५ क जं
1 ५ : १ + अद ' .# 8:88 ` ह र ्‌
' धका
ति

न्क
1 >

४ =
1 7)
> ॥ र
+
[4 १
क, =
#
१
गवि =+ त
म
= कु ५
र
ऋः
= 1
५ ४
4
+ जक
4

(1
¶ ¶

सप

उणद्िठित्तिः । ११७

"©
अलेश] ६०॥

0 ४५] ५५
अतरुनन्‌ चित्यात्‌ ॥ अरणः सूशदुष्टय;॥ अरुणो
` न 9 ~ ^ +
व्यरागे. ऽकं सथ्यःरागे खकप्तारयौ। अरुणातिविबायां
स्याद्रक्ते वाच्यवदि्ते। णशान्तं३०,। इति विश्वः ।॥

अनजियमिभ्यैडःभ्यश्च ॥ ६९ ॥

अजं गतिद्धेपणयोः । यम उपरमे । शङ खप्रे ।। एभ्य
उनन्‌ स्यात च कित्‌ । अजेर्वीभावः। वौयते गस्यते अत्ति
वयुनं देवमन्दिरम्‌ ।। यमुना नदौभेदः ॥ शयुनो ऽजगरः।

= > ।१।
णृघग्योगो वचिचाधः ॥

वृ वदिदनिकमिकषिभ्यः स: ॥ ६२ ॥

ह वरणे । द श्रवनतर वयोः । बद्‌ व्यक्ञायां वचि। खन
हिसागत्योः। कमु कान्तो । कष सिषेति दरक; ।॥। एभ्यः
षड्भ्यः सः । वघ सम्बस्सरे दष्ट जग्नहौपे घने ऽपि च।

[र ~. ~ 9
प्रार्काले च वष्पैः स्युः। बान्ते४,। इति सः । वषः
स्यादरिषो ऽपि चेति चन्द्रः। मधर फा कल्पान्तं छन्दो-

= ^ पे व्‌
भङ्गभयादिनेति सः। त्षः प्रवससुट्थःः। वत्सा बालो
त्सं वत्तः । वत्सस्तणकपुचादिवषं वत्स तु वचसि सान्ते
६. । इति विश्व; । योवत्सो विष्ण हृदयरोमावलविशेषः ।
ततः सौवत्सलाञ्छनः ।। हतो निलाभस्‌योः। ह॑सो विह-

= 0 [ख [प नो र
गभेटे स्यादक विष्णो हयान्तरे । निलाभनरपतौ हंसः शरौ-
रमरुदन्तरे । सान्ते ८, । इति दिष्डः। कंसो भाजनरै

व~ (स * न [अ
त्ययो; । सात्कसस्तजसद्रव्ये कसः घातं चटृष्यते। दषः

११८ उणादिछत्तिः।

कंसो विशेवे रेत्यदानवभेदयोरिति शश्वतः । कसि गति-
शतनयोरित्यस्मात्यचादययचि कस इति धातुग्रदौपटीका ॥
कच्तो बनभुजामूसं । कच्तो च ठणवोरुधावित्यमरः । ज-
न्तोरवयवे क्तः कच्छवोरुत्तणादिषु । कच्छा स्यात्परिधा-
नस्य पञ्चाद्‌ छलपह्नव इति सः ॥ बाहइलकात्‌ राजतेरपि सः
कपिलि कादित्वाहा लत्वम्‌ । राच्ालाक्ता रच्नद्रव्य॥ तथा
यु भिखरे योषा स्ोत्वनागमः। जब परितकं जोषयति
योषा ज.घेति चन्द्रेण च चवर्गादिरुक्तः ॥

स॒ षेरच्चो पधायाः ॥ ६३॥

शष दाहे ॥ अतः सः। उकारस्याकारः। अच्छो हाः
पाश्वेपकटयः;। रक्तो हौपविशेषे स्यात्यकंटोगदं भार्डयोः।
पिप्पले दारां च प्टहस्य परिकोतितः। तान्ते 9, ।
इति विष्टः ॥

मनेर्दीव ख ॥ ६४ ॥

मन ज्ञान ॥ अतः सो धातोरघंश्च। मांसं पिशितसु-
दष्टं सिध्यादित्वान्मांसलः ॥

अशेटू वने ॥ ६१५ ॥

अशु व्यासो ।॥ अतो देवने वाये सः। तव्रखभ्चसजेत्यादि-
ना षल्वादिकायम्‌ । अतो रघावयवे विभौतके च । अक्ताणि
पर्डितजना विदुरिद्द्रियाणि। अक्तः कषं तुषे चक्रो शक-
टव्यवदहारयः;। आत्सङ्त पागके चः तुत्थे सौवच॑लेन्दरिये।
च्तान्ते२,। इति सः ॥

किरिः ।

कित # दद ।;
षै ॥ स ऋ >
(=)

थ यध, 9 +
छ ह ।

3 २

"9 + 11

न

+ 4143325
‰ न्च) ह तष 4 ,
१ ११ 4 ५ अ 4 3 ॐ

क
थक

रिं द्रः ह ५, त 3. +=
} सिम ' शि र प, -
१ नका : + 3, 3,

च्‌ ‰ द्धेः निषि १ रा र क्थ ध न्दश्चः
कि ति सके बद र ३ धर
चविका): कच दग्धो ध्यय 15
॥ कीशः + क) दशर्न :

ने क्श्‌क्प गिति

1

प द स्येव

१ जण्वं + को

कः

उणादि ठत्तिः । ११९

सतुत्रश्चिछत्यु षिभ्यः किन ॥ ९६॥

स्र प्रस्तवने । भोत्रश्च छेदने। कतोष्ेदने | ऋषो गती ॥
एभ्यः सः किद्छात्‌ । स्रषा वधः।॥ सप्रसारणादिकायथम | हत्त
स्तरः । वच् वरण । अतो च्ाठणोतोति हत्त इति सिदे
भपञ्चाथ हश्चिग्रहणम्‌ ॥ कत्ससुदकं ॥ कत्तं नक्तचम्‌ ॥ बादु-
लात्‌ मिष हिंसायाम्‌ । अ्रतो अप्याङःपूर्वातसः । आभिक्ता
त्तौरवेकतौ । ई क्ततेरामीक्ञा। उभय; सारासारः विददिर्निः.
रूपणोयं । अ(भिक्ौयं दधि न्तौर णुरोडाश्यं तथौषधम्‌।
५,१२,। इति भट्टिः ॥ लिश गतौ । रुह जननि । षल्द-
टल्क्तवादिकायंम्‌ । लिन्ना श्रोकोदनौ ॥ रुक्षः पादपजातो
स्यात्‌ तिष्वपरेम्‌ण्यविक्वणे। क्तान्त१२,। दति सः ।
गोरादिलाद्रौच्यः॥

ऋषेर्जलो ॥ ९७॥

ऋषतेजीतौ सः। स च किड्वति। अन्तो ऽद्विभरे
भनक इति च। पूवंचतेण सिदे जातौ दृष्टमिदं
प्रपञ्चार्थम्‌ ।

उन्दिगृधिङ्षिभ्यञ्च ॥ ६८ ॥

उन्दौ केदने। गुध रोषे। कुष निष्कमे॥ रभ्य; सः
चित्‌ स्यात्‌। उषः प्रसखवरं॥ गुत्सः स्तवक; स्तस्बस्तणा-
दिनः। गच्छः स्यात्‌ स्तवके स्तम्बे हारभेदे च दृश्यत इति
चवगादिप्रकरये धरणिकोशः ! ककारान्तो ऽप्ययम्‌ । स्तवक
गुकावित्यचलकोशः ॥ कुत्तो टरम ॥

१२० उणादित्तिः।

गृधिपण्टोदं को च ॥ ६९ ॥

ग्टधु अभिकाच्तवाम्‌ | पण स्तुत्यादौ ॥ आभ्यां सः
किव्छपणत्‌ दकारककारौ चान्त्यादेशौ यथाक्रमम्‌ । ग्टत्सः
कामदेवः॥ पन्तो मासाक्वः। पच्ठो मासादंके पाग ग्रहे
साष्यविरोधयोः । केशादेः परतो न्दे बले सखिसदहाययोः।
क्षान्त ५.) इति विभ्वे । सविधौ पचिग्रहशेनव सिच
इह ककारणं पं चिवरपा्॑म्‌ । ग्टत् इत्यत्र गुणाभावः किदि-
त्यनुच्त्तेः। ग्टधेरादि उतुथनिवृच्यथी दकारो विधौयति ॥

अशेः सरन्‌ ॥ ७: ॥

अशू व्याप्तो ॥ अतः सरन्‌) षत्वादिकायम्‌ । अच्तर
वर्णनिमैरं व्णमप्यद्रं विदुः। अच्तर न क्षरं विद्याद-
स्रोत सरो ऽच्छर्िति स्मृतिः॥ वेदे पुनरचरशब्द
उदके ऽपि वतंत उरएदयो बहुलमित्च छाच्चमिकः। मे)

स्मतमन्तरमित्यमरः॥

वसेश्च ॥ ७१ ॥

वसतिरपि सरन्‌ सः; स्याधधातुके। पा० ७.४.
४२. । इति तच्छम्‌ । वह्सरो ऽन्ट्‌; ॥

सम्गूवे,चित्‌ ॥ ७२॥

वसतिः संपूरवाच्लरन्‌ चितस्यात्‌ ॥ संवस्सरो वच्सर एव ।
ऊ व्ित्खन्ञना इव संवसरफलद्र्िन ईति सुबन्धुः । सांव-
त्रौ गणकः । ऋगयनादित्वाद चा णप्रत्ययः ॥

कधूमदिभ्यः कित्‌ ॥ ७३ ॥

डलज करणो । धूञ्‌ कम्मने। मदो दष ॥ एभ्यः

कीन ¦ ककरा श्यै!
‹ ४ धमष दश्च
चक्की चगश्म ५
` "0 3 क 7 1
५५ ५411. .
"त १३.१1 - इति {६
( अश्मरः ली क कः अत;

द कलमः प. पचः
9१)

ष्ट -धून? ।
|]
कठ तै सेश्स 4 ४७
) च र च { र

¦ 11191
4.8 ऋ १ ्- ्

ॐ 8: (र नुः ॥
= + 4. ति + # 4 ~ १ रच्छ द ्ग् चष

नः
ङ| ।# 1 न चरः । २१.
१.
॥ ॐ 0
# 1;
~) ` दु कात + भ 9 शै
॥ काशव न यव , भरर
01 9.4 # 1 ५ ट

„4 १.4.91, 14.14 1.
कि च सविः नो देषंध्यय इति रत्न
{१६

श कनः भू.
थद रमम ५ ८२।

च्व क्ष्‌ ४1 ~ 4 (ष्‌
क
क्रीः श्र 1 4 (५
< {
4 +५।
5 4
#
~ = ¢" $.
१ । . 1}
च ध 9
+ 1 14
ह
।
कण
<
र
]
न

0

उणादिष्वत्तिः 1 १२१

सरन्‌ कित्स्यात्‌। बाइलकादत षल्राभावः। क्सरः स्या्ति-
लोदनम्‌ । १६९. । दति हारवलो ॥ धूसर ईषत्पाण्डरः ।
मदह्िषधूसरितः सरितस्तट इति जानकौहरणं यमकम्‌ ॥
मसरः पिशनः। मत्रोऽन्यशभदेषे तदत्क्षपणयोस्िषि-
त्यमरः । अथ मत्सरः॥ असद्यपरसम्मत्तौ मात्सय क्षपणे क्रधि।
मसरा मन्तिकायाच्च। रान्तम्‌ १२२.। इति विष्ठः ।
मत्रा मल्तिका ज्ञेया भभ्भरालो च सा मतेत्यन्यः।

पते रञ्च लः ॥ ७४ ॥

पततेः सरन्‌ । तद्धेफस्य च लत्वम्‌ । पत्षलः पन्थाः ॥

तन्वुधिभयां कसरन्‌ ॥ ७५॥

तनु विस्तारे । ऋषौ गतौ ॥ आभ्यां कसरन्‌ ॥ कित्वा
दनुनासिकलोपः । तसरः सूत्बे्टन इत्यमरः ॥. ऋटत्तर
ऋत्विक्‌ ॥ कधूमदिभ्यः किदित्य् न ऋषि छतं वेचि-
ताम्‌ ॥

पोयुक्रणिभ्यां कालन खः सम्भरसारणच्च ॥ ७६ ॥

पोयुः सोचो धातुः। ्रणरण इति दण्डके कणि
पठ्यते ॥ आभ्यां कालन्‌ यथाक्रमं खलं सम््रसारणच्च ।
पियालो हत्तभेदः स्यात्‌ खगाः पियालद्रममच्तरोर्णा।
कु°स०२,२१, । इति कालिदासः ॥ कुणालो टेशभेदः ॥
बाइलकाह्नजेरपि कालन्‌ । न्यङ्कादितवात्कतम्‌ । भगालं न-
रमस्तकम्‌ । भगालं नरकपालम्‌। इनिना भगासी । चश्डौ-
कान्तो मगाली च ल्ेलिद्धानो हषध्वज इति राजशेखरः ।

११

१२२ उणदिछठत्तिः ।

कटिकषिभ्यां काकः ॥ ७७॥

कठ कछच्छजोवने । कप सिषेति दरकधातुः ॥ आभ्यां
काकुः। कटाकुः प्तौ ॥ कषाङुर ग्निसयं योः ॥ किरकरस-
सुत्त राम्‌ ॥

सते दक्‌च ॥ ७८ ॥

ख गतौ ॥ अतः काङुर्धातदुंगागमश्च। ख्दाकुर्वात-
सरितोः॥

वृते वुं दिश्च ॥ ७९ ॥

वर्ततेः काङहदिख धातोः ॥ वार्तीकः प्रमिदैव । अर्धं
सूपमुखस्य सूपगणिकावात्तीङ्ुवार्तीकुत इति दारिद्धयवर-
नम्‌ । वात्तकुरेषा गुणसपतयुकरो ति द्रव्यगुण: । वातिङ्गणस्त्‌
वारत्ताकुरिति . कोशः । बाहलकादु कार स्याद्देत्वे । वात्ताक-
वात्तीक्यौ । वात्तीक पित्तलं किञ्िदङ्गारपरिपावितमिति
वेयकशास्तम । वारत्ताको हिङ्गलो सिंहौत्यमरः ॥

पर्देनिं त्सन्भसारणमल्ञोपश्च ॥ ८० ॥

पदेतेः काकुः स च निद्धवति । धातो रेफस्य सम्प्रसा-
रणमललोपश्च ॥ प्रदाकुव्यीघ्रसपयोः। दाङ दिके व्याघ्रे
चित्रके च सरीरूपे । कान्त १४५, । इति विण्वः ॥

खयुवचिभो ऽन्युजाग्‌.जक्रः चः ॥ ८१॥

र गतौ। यु मिखररे। वच परिभाषणे एभ्यो यथा
क्रममन्यच आगच अक्रच्‌ इति तवः प्रत्यया भवन्ति। सर
र मघवां तयोः ॥ यवागूः प्रसिद्ध व॥ वचक्रविप्रवाम्मिनोः ॥

॥
५ तै

९४

+ - |

= भिक चव ३ कद्र च

+ त" चकीक्ः चतः १४ इ

५ | + ब ककण. भि.टःर ९ तज

। विवः ३ 1 कद
मदमा भिकरोःः तेषं ५

[नि निरस -८६;; = ४) र
व ५

=+.

व भियः 4. =; ल

अच्छ व्व श्च ९

भ्‌ न 9. ~. र
नि ‡ । 3३ प॑ 2: तण प {= क्ष । ~} 1

1
नि]

ङ्खष्टे ५ नैशः | कीक धयत मैः + द) 4;
=
कक र्थन व \, ८५
न्‌ चत कुल्‌ १५९२ शदः
। श कलत + रलो ४
भद्मिशपषविश्वसन्‌ ॥८-६।

= धवशप्षतौशमे \" चेद १
ज ¦ कुः .+ सधाक चै १६३ । ।

क

म सशलम्‌ #

ऋ क च क
क 16 + 6 १, ^

अ

9 द न्ग"
= = न~ 2१ कमै =
॥ *,१ ह; चअ ५ ॥; ।

श च्य गदु शिक व नमीक्ैनी

चछ - ऋ ॥ न (> निः
च 241 ' ॥# “0.91
॥

५ ~~~
॥
[१ + > ® ३
~ ४ +
+
छ? > ११११२. 1,
1
हः
र
†

उणादिठत्तिः। १२३

आनकः भौ ड भियः ॥ ८२ ॥
शति बिभेतेश्चा नकः स्यात्‌ ॥ णएयानको ऽजगरः ॥ विभे-
त्यस्मादिति भयानको भौमः
आएको लूधूशिष्िन्धाज भयः ॥ ८३॥
लूज. छेदने । धज । शिङ्कि । धा. ॥ रभ्य रा
णकः । लवाणका दाम्‌ ॥ धवाणको वातः | शिद्कनणकः
खेमा पघोदरादित्वादव वा ककारलोपः शिङ्ाणः फेन-
डिर्डोरौ नक्ररेतथ् पिच्छ्िलि इति विक्रमादित्यकोशः।
शिद्ाणं काचपात्रे स्याल्लोहनासिकयोमंले। शान्ते ५५, ।
दति विश्वः। शिङ्खणं नासिकामले। १९8, । इति हारा-
वलो ॥ धाणको दटौनारभागः ॥
उर्मुकदविंदोभिनः ॥ ८४॥
एते शब्दा सुकविमिन्‌प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ उष दाहे
उषः षज्ञारस्य लत्वम्‌ । उल्कं ज्वलदङ्गारम्‌ । १४४, ।
इति हारावली ॥ दणातेविः॥ दर्विः परिवेषणभार्डम्‌ ।
दर्विः कोलादिविक्लतिः। कदिकारादिति ष्‌ । दर्वी
करः सपः ॥ जुहोतिभिनिः। होमो यजमानः । होमशब्दा-
दिनिना सिद्धावच पाठः प्रपच्चार्धः ॥
ह्ियः कुक्रश्चलोवा।॥८५॥
क्रो लज्जायाम्‌ ॥ अतः कुक्‌ स्याद्रेफस्य च वा लत्वादेगः।
छो कुलंञ्जावान्‌ | छकुजेतुचपुणो लात्तादिश्च ॥
दिम्टथिएवामिदमिलृपृधूर्विभ्यस्तन्‌ ॥८६॥

१२४ उणादिक्ठत्तिः।

चसे हसनं । रुङ्‌ प्राणत्यागे । ग्ड निगरणे । इण.
गतौ । वा गतिगन्धनयोः । अम गल्यादिषु । दसु उपशमे ।
लज्‌ छदने । पूङः पवने ॥ एभ्यो दणधातुभ्यस्तन्‌ प्रत्ययो
भवति । तितु लयादिनेटप्रतिभरेधः। हस्तौ तु पाणिनक्षत्रे
इत्यमरः । हस्तो नक्तचभदे स्यात्करेभकरयोरपि । .कचा-
त्परः कलाप्राथे सप्रकोष्ठतताष्गलौ। तान्ते २८, | इति
विश्वः । नक्तत्र स्त्रौलिङ्को ऽपि हस्तशब्दः । हस्ता नक्तम्‌ ।
युष्मा हस्ता तथा ज्येति ज्योतिषः। हस्ता नक्ते युसि
च । तथा च ज्योतिषवराडहः। पुष्यो ऽथ दस्त खवः ख-
विषत्वादि ॥ मतो भूलोकः । अत्र भवो दिगादेराक्लतिग-
णत्वा द्यत्‌ । मर्त्यः ॥ गतै ऽवटः। गरतं स्तरिगतदेशे स्याद-
वटे च कदुन्दरे। तान्ते २२,। इति विष्ठः॥ खतः कवं
रः । स्ियां वणेवाचित्वात्‌ डेप्‌नत्वे । पा० ४,१,३,९ ।
एनो। एता ॥ बातो वायुव्याधिश्च। पाशादित्वादयत्‌।
वात्या । महावाल्या ए्कुप्यतौति वराहः ॥ अन्तो नाशसमौ-
पयोः । अन्तः प्रान्ते ऽन्तिके नाशे खरूपे च मनोहरे।
नान्ते २१,। इति विश्कः । दि गादिल्वादन््यम्‌॥ दन्तो दशनः
वयसि दन्तस्य दट। पा०५,४,१४१,। सुदती युवतो।
दन्तावलो हस्तौ । दन्तुरः । उरच्‌॥ लोतः स्यादश्विड्-
यो; ॥ पोतो बालवदहिवयोः॥ वलि लोपः। दी्षः। धुतः
शठः । धृतः स्यात्खण्डलवणे शठधन्तूरयोरपि । वि तान्ते
२२,॥ बाहलका्तुतेरपि तन्‌ । त्‌ दिषु निपातनात्‌

। क 5 ५

[कस्मि ति च्छिद, =
यः वन्नः व्यक चष्ट चब्दि-
`
2 11 3 २

+ (५9
८७ ॥
४. + वश्य =
तर दना ५.1
९ हि चः; न पवितः +
१

"प्न ए 1 क १. 2 नर्व
4
9 03

१
५.9.111

न त क वि
॥ + * ६३. + 1 प सि

४ लि द

छ +
९ न ११३ च
# 4 ज
१३ त ¶
हि
म
भक १.
॥ 4
जः ॥
५.१ # ^

उरादिठत्तिः । १२१

दोषलम्‌ । तूस्त पापं जटा च । सुरभिये ति शिच्‌। त-
स्तानि विनिहन्ति वितूस्तयति पन्यानं वातः । तूस्त धूलि-
रिति पुरुषोत्तमदेवः ॥ छो छेदने । छछातो दुबल: ॥ साय
तेरपि तन्‌ । अभिपूर्वादभिन््रातः। नञ्‌समासे ऽनभिन्ता-
तः। शिवादिल्रादण । आनभिग््रातः॥

नज्‌याप इर च ॥ ८७ ॥

्रप्रोतेनंञ्‌युपपदे तत्रिडागमञ्च। बाहुलकनत्रजो न-
लोपाभावः । नापितः प्रसि एव ¦ सेनान्तलकच्णएकारिभ्यः,
पा ० ४,१,१५२, । इत्यपल्ये खः । नापित्यः ॥

तनिष्ठङ भ्‌ वां किच्च ॥८्ट ॥

तनोतेम्िवते ञ्च तन्‌ प्रत्ययः किव्छात्‌ । ततं बीणादिवः
वाद्यम्‌ । अम०१,१,७,४, । खतं याचितसुच्यते। खतं स्या-
द्याचिते ख्लौ। तान्ते, । दति बिश्वः। नज समासे
ऽख्तं पोयुषम्‌ ॥

अच्जिघु सिभ्यः क्तः ॥ ८९ ॥

अन्‌ज्‌ व्यक्रादौ। ट चरणदोस्योः। षिज_ बन्धने ॥
एभ्यः; कतः । अकं परिमितम्‌ । अका व्याघ्रे च संकुल इति सः ।
व्यक्त विस्पष्टम्‌ ॥ छतं सलिलसपिषोरित्यने कार्थ ऽमरः । ्ट-
तमाज्ये प्रदौस्े च सलिले च तं मतम्‌। वि° तान्त०३, ।
इति च। कारणे कायापचारादायुष्टंतम्‌। छतं णा घमं इति
प्रयोगः। तिमतविषवच्ावं धातुरिति ठज्चत्‌ क्रोष्टुरित्यव
भाषम्‌ ॥ सित क्तम्‌ । सितं सितिश््ा सुतरां सुनेवपुः । १,

१२६ उणादिठत्तिः।

२५, । इति माघः ॥ वाडइलकात्‌ इषछैरपि कञो धातोसंडा-
गमः प्राक्‌। रान्नोपः। पा०६,४,२१, । इति छकारलोपः।
चकारस्य निदठत्तिः। सहतं" युत्रपुं सकम्‌ ॥ ऋ गतौ । ऋटतं
सत्यम्‌ । नज समासे ऽतम्‌ ॥ वस निवाशचे। अस्त भाग
इत्यण ण़गयनादिभ्यः। पा ० ४,२,७३,। इत्यत्र न्यासः ॥

दुतनिभ्धां दौ्॑ञ्च॥५९॥

दु गतौ। तनु विस्तारे ॥ आभ्यां क्तो धातोरदीर्घ॑श्च।
दरतः प्रेष्यः । करोत्यभ्यधिवां कायं' तमाइदू तसुत्तमम्‌ [द
१२७,। इति भदट्िः। स्वियां दूतौ । दूतवणिग्भ्यां
चेति यत्‌। दूत्यं तद्चावकमंणौत्यमरः। यजा दौत्यभिति
पुरुषोत्तमदेवः। कः प्रयाति तु दौवेनेति हितोपदेशः ।
लिङ्गविशिष्टपरिभाषया दूतोनां कम दौत्यम्‌ ॥ तातस्त॒
जनकः पितेल्यमरः। तातो ऽनुकम्पे जनके। तान्ते
१२। इति विश्वः। बाइलकात्‌ शौ स्वञ्ने। भौता
हलपचतौ रामपलौ च ॥

जम चोदात्तः ॥ ९१॥

जि जये ॥ अतः क्षस्तस्य मडागमश्च । तस्यो दात्त
धातो्दीषिखच । जौमूतो मेघशेलयोरित्यमरः । जवनं जलं
मयति खवयतौति पुपोद रादिल्वाक्षिदेरनाषंमिदं सृत
मिति पुरषो त्तमदेवः ॥

लोष्टपलितौ ॥ ९२ ॥

एतौ क्षान्तौ निपाखेते। लुनाति: क्षः। तस्य षुडागमो

४.६

१११6

1 ।-13 7. क
"ती

नः

दि सन - २४
++ ९ भ

(1

षिकः ।

# 1 ८ ३1
कनो ३

न

ण्ह

4 @ 1»

॥

। ट भ

उणादिठत्तिः। १२७

धातो । लोष्टं दलिः स्तर लिटर्ना स महान्‌ दरणि-
दयोरिति शन्दाणवः । सर्वखे तु लोषटतेरेव धातोलाष्ट-
न्दो व्युत्‌पादितः॥ पलितं केणपाशः। पलितौषधमिव
तमो वुवेश्यानाभिति तमोवणैने सुबन्धुः । क्षविधौ पटि-
ग्रहणे न सिदे प्रपञ्चार्थम्‌ ॥

इष्याभ्थामितन्‌ ॥ ८३ ॥

हज. हरणे। श्यैङः गतौ । अभ्यामितन्‌ । हरित-
श्येतो वणेभेदौ। वर्णदनुदात्तादित्वात्‌ ङष्‌नत्वे ।
स्ियां हरिणे हरिता। श्यनौश्येता॥

र्दे रलो वा॥<४॥

सह जन्मनि । अस्मादितन्‌ रेफ़रस्यच वा लत्वम्‌ ।
रोदितो मुगमच्छयोरिति हारावलौ । लोहितो ऽङ्कारकः।
रोहितं रुधिरे प्रोक्तमुखुगक्रशरासने। रोहितो मौनमुग-
योरभदे रोहितकद्ुभे। लोहितं कुद्ुमे रक्ते गोणीषे रकल
चन्दने. लीहितं स्यात्रदे भौमे वरभेटः च वाच्यवत्‌।
तान्ते १०६ । इति विष्ठः। ख्याते लोहितरक्ते कुङ्गमे
रोहिणो लोदिनो। रोहिता लोहिता॥

पिशेः किंच ॥ ८५॥

पिशतेरितन्‌ स्यात्स. च कित्‌। पिशितं मांसम्‌ ।

शदक्षिस्य दिष्दिभ्य आय्यः ॥ ५६॥

खु वणे । दत्त वुचौ । स्य दैपसायाम्‌ । ग्ट ग्रहणे
चरादावन्त्ौ॥ एभ्य राच्यः स्यात्‌। खवाय्योा यन्नपशः॥

१२८ | उणादिहत्तिः ।

दच्ाय्येा गरूड ग्यप्रश्च॥ अयामन्तेति १५ रेरयादेशः।
सयुहयाय्यः स्यहथाल्‌नच्च' च । ग्ट हयाय्यो स्वाम ॥

दधिषाय्यः॥ <७॥

अथं शब्दो निपाध्यते। दधिपू्वीत्‌स्यते सा यः षत्व' च ।
दधिषाग्यो तम्‌ ॥

वज एठः ॥ < ८ ॥ |

ञ्‌ वरणे ॥ अस्मादेणयः। वरेखः खे ठः । शोपदेश
प्रयोजनं वरे ख यतेः किप्‌ णिलोपाज्ञोपयलोपा वरेण इति
णत्व वणं यथा स्यात्‌। अन्यथा पद्‌ान्तस्येति प्रतिषेधात्‌
रत्व' न स्यादिति युरुषोत्तमदेवः। इह प्राहष एखः ।
पा४.२,१७ । इत्यणो ऽपवाद्‌ात्‌ ज्ञापकादन्यतो ऽप्येखस्य
सद्वावात्‌ शशयो वरेखय इत्यपि साधयन्ति कचिदि-
त्यपि टेवहत्तौ ॥

स्तुवः कंम्डन्दसि ॥ ९५॥

स्तौतेन्कन्दसि विषये केष्यः स्यात्‌। कि्छाह्‌, णाभावे
सल्युवङादेशः । स्तुवेय्य; स्यात्पुरन्द्रः ॥

राजेरन्यः ॥ १०० ॥

राजतेरन्यः स्यात्‌ । राजन्यो व्किः। चतियज्ञातौ तु
राजग्व्राद्यदिति यत्‌। राजन्ये ऽन्तस्वरितः ॥

प्यूरम्योञख ॥१०१॥

णाति । रमयति ॥ आभ्यामन्यः । शर र्थं रमख-
मिति। देवदत्तौ सूचमिदं न दश्यते ॥

न.

मच शिङवति 1 भरध्वं

ण करीष कृ) | ग्यम र

। वि

4 क
ध

न्क 09 छ क्न + भव
[करर चवभीतैतो ऊरः ; ८०

3
^)

४
श ह

# > अ

कै,

कय सर्द कटक #:
वय र्वः यशदं श ३
ट धिष श: ॥ <>

च १ शी * न्क
4 ५ + १६. ~
द च
त
~~ नी छ 2

2.१
~ (6 ह.
१
१ 4 ¬)
थि ३
- क +, ^ अन्न
१ र
=< § # + |
च
॥ । ऋ)
ग. 1 3
॥

उणादिषठत्तिः । १२

अर्तेनिच्च॥ १०९ ॥

ऋ गतो॥ अतो ऽन्यः स च निद्धवति। श्ररण्यं
विपिनम्‌ । हिमारण्ययोमंहच्वे डोेषानुकौ। महारण्यमर-
ण्यानोत्यमरः ॥

पर्जन्यः ॥ १०३॥

अयं शब्दो निपात्यते।॥ एषु सेचने। पषति हटि
ददातीत्यन्यप्रत्ययः। षकारस्य चवर्गीयो जकारः । पर्जन्यः
शक्रमेषघयोः ॥

वदे रान्यः॥ १०४॥

वद्ान्यस्त्यागिवाग्मिनोः । वादि.२७ । इत्यजयकोश : ।
गतो वदान्य।न्तरमित्ययं मे मा भूत्‌परोवादनवावतारः।
५,२१। इति रघ; ॥

अमिनक्तियजिवधिपतिभ्यो ऽचन्‌॥ १०५॥

अरमगतौ। पात्त गतौ। यज देवपृजादौ । वधिः
रछ्त्यन्तरम्‌ । पलद्छगतौ ॥ एभ्यः पञ्चभ्यो ऽतन्‌। श्रमच्ं
भाजनम्‌ । नच्तत' तारका । नश्चाणनपान्रवेदा इत्यपि ।
पा"&.२.७५, । व्यृत्प्यन्तरम्‌ । यजत्रमग्निहोते ॥ वधत-
मायुधम्‌ ॥ पतत्र वाहनम्‌ । पततः च तनृरुहमित्यमरः।

गडरादेख कः ॥ १०६ ॥

गड सेचने॥ श्रस्मादतन्‌। गकारस्य ककारः।
कडतरम्‌ । डलयोरेकत्वस्मर णत्‌कलत्र' यओओणिभार्ययोः ।
अमˆ२४.१८०.।

१२० उणदिष्त्तिः ।

वृजथत्‌ ॥ १०७ ॥

हो ऽचन्‌ चित्‌ स्यात्‌ । वरत्रा चमंरव्लः ॥

सुविदेः कचन्‌ ॥ १०८ ॥

सुपर्वादिदटेः कचन्‌। सुविदत्रं कुटम्बकमं॥

छतेनम्‌ च ॥ १०८॥

छती छेदने ॥ अतः कतन्‌ धातीर्नुमागमश्च । क्रन्तनं
लाङ्गलम्‌ ॥

खश्टदशिषजिपविं पच्यमितमिनमिदर्यी ऽतच्‌ ॥
॥ ११० ॥

खञ्‌ भरण । सङ प्राणत्यागे । दशिर्‌ प्रे्चणे । यज
देवपूजादौ ॥ पव पुरणे। इपचष्‌ पाके । भ्रम गतौ 1
तमु कांत्तायाम्‌। णम प्रह्वे शब्दे । हयं क्लान्तो गतौ च।
एभ्यो दंगधातुभ्यो ऽतच्‌ स्यात्‌ । भरतो राजभेदे स्यात्रटे ।
रामानुजे ऽपिच॥ मरतो ख्चः॥ दर्शतः सोमसूर्ययोः ॥
यजत ऋलिक्‌ ॥ पवतो गिरिः। पव्वैतस्येयमिति पावती
दुर्गा । प्वताच। पा० ४,२,१४३, । पवंतौयः॥ पचतो
ऽग्निः ॥ अमतो रेणः ॥ तमतस्त णापर; ॥ नमतः प्रन: ॥
येसो ऽ श्व; ॥ बाइलकान्मलतेरतच्‌ । गौरादिनिपातना-
दुपधाया दोषत्वम्‌ । डोष्‌ । मालतौ। तथा च प्रयोगः।
वर््णनाञच्च यथा विप्रस्तौर्थानां जाहवौ यथा। सुराणाच
यघा विष्णुः पुष्पाणां मालतौ तथा ॥

प्रषिरच्जिभ्यां कित्‌ ॥ १११॥

4: ५ 2 10
रि ररः £ रशत

॥ ग॑तं कनि यदध)
गीष. । कदर:
ि क ॥ | | छ (> 1

(4.7 कवर: )
> च ९ ^
॥ र ] शी 4 *¶ तं #
1 9 4 +^ 7 & ९. १ कर छि;
- चच! 18. + १.13.
@
॥ 8.1
चिं १ कभ्ग २१५४ ।
५

वि य समच द

9.५१. मेर ।
न ^१९२॥

११६१.१. १

~, ं ह (क |
„ 1.33 1

+:

भ्न

।-‡१3}.;.1

कर्न: >

उणा दितिः । १२१

णषु सेचने । रच््र रागे ॥ आभ्यामतच्‌ किद्वति ।
तो खगो विन्दुञ्च। पृषन्ति विन्दुषुषता इत्यमरः ॥ रजतं
प्यशक्षयोरित्यनेकाथेतवगे ऽमरः ॥
` खलतिः ॥ ११२९ ॥

अयं शब्दो निपात्यते । सबल सञ्चलने । अस्मा दतच्‌ ।
त्ययान्तस्येत्वम्‌ । धातुसकारलोपः। खल तिनिंष्के शिराः।
या खलतिः । पा० २,१,६७, । य॒वखलतिः॥

शोड्‌शपिरूगमिवच्िजोविप्राणिभ्यो ऽथः ॥ ११२॥

शौडः। शप । रु । गम । चच, । जोव । अन प्राणने
वेः ॥ एभ्यः स्तधातुभ्यो ऽ घः स्यात्‌ । शयधो ऽजगरः ॥
पथः प्रत्ययकरणम्‌ ॥ रवथः कोकिलः ॥ गमधः पथिकः ।
चथो धृतं; ॥ जोव आयुखान्‌ । प्राणो बलवान्‌ ॥
थप्रत्ययो ऽ यमिति भाष्यम्‌ । तदुक्त । के युनश्चडाद्यः।
डःड-नजिङःडः निब यङः नडः इति ॥

उपसगे वसेः ॥ १९१४॥

वसतेः सोपसरगादथः । आवसथो गदम्‌ । आवसथे
क्रकवितान मित्याचायंकोशः। सम्बसधो ग्रामः। बाद-
कात्‌ हशमिदमिभ्य्च । दरथो दित प्रसरणं गतं ख ।
मधः शन्तिः । दमथो दान्तिः । शणमथस्त शमः शान्ति
न्तिस्त॒ दमथो दम इत्यमरः ।

जित्‌ ॥ ११५ ॥

जो ऽधः स्या च चित्‌ भय्थो लीकपालः।

१३२ उणादिष्ठत्तिः । `
रुबिदिभ्यां डित्‌ ॥ ११६९ ॥

रोतेरविदेवाथः स च ङिदवति। रुवथः श्वा । विद्‌-
शो योगौ ।

अल्यविचमितमिनमिरभिलभिनमितपिपतिपनिप-
णिमदिभ्यो ऽ सच्‌ ॥ ११७ ॥

एभ्यसत्रयोदयधातुभ्यो ऽ सच॒प्रत्ययो भवति । श्रतसो
वातः । गौरादित्वात्‌ ड्यैष्‌ । श्रतसौ उमेति घस्याः प्रसि-
हिः। श्रवसो राजा। चमसः पिषटवतिः स्यात्‌। २१४, ।
दति हारावलौ । गौरादित्वाचमसौ । तमसो ध्वान्तम्‌ ॥
नमसो ऽनुकूलम्‌। रभसो षेगहषंयोः । तस्य भावो राभस्यम्‌।
लभसो वाजिवन्धम्‌ । नभस आकाशम्‌ । तपस खन्द्रमा दति
शब्दाणंवः। तपसस्तापसस्तप इति देवहत्तौ प्रमादः ।
पतसः पक्तौ ॥ पनसः करटकिफलम्‌ । महसं ज्ञानम्‌ । बाइ-
लकादभेरप्यसच्‌ । तस्य शित्च । धातोस्त॒गागमश ।
रित्वा; । तामरसं पद्मम्‌ । स्यतेरधंक्‌। साध्वसं प्रतिभा-
दयः। ककतेः कौकादेशश्च। कौकसमखि। तरतेस्तरसं
मांसमिति वभे $ मरः ।

वेजज्तुर्‌ च ॥ ११८ ॥

वेज. तन्तुसन्ताने । श्रस्मादसच्‌ तुडागमश्च । बाइ- ¦
लकादाच्लाभावः। वेतसो ठक्तभेदः स्यात्‌ ।

वद्धियुभ्यां णित्‌ ॥ ११९ ॥

वदतियौतिभ्यामसच्‌ तस्य णिच्लञ्च । बाहसो ऽ जगरे
ख्यातो यावसस्तृणसन्ततौ ।

=
| ्

> + छ
८ ।

५ शिच वदः च चत्‌ अर्क

ति कय,

दम्‌ ९९२ ५.

ज +` अक क) श 9

६ अब्‌ म कष्टम 5 क~

॥ः नि ५.९४ द
। ब. चं १.१ ०, 8

+ ५1. बि अष यः ्

¦ ६.04. क १7

क
# ॥#
"न

- क~ ^ ॐ २
01... ॥ १ च ‰ ।

कचः क ५ रराम

` ११ 1118

#
९

# >^ न - क * अः च्च);

त ~ कक +¶ ~ ~ 43

५१- # }
-4 ॥ ५
नि १
क

1 च
11 "> अ. १ कष्टा ई %# ५

४ $ ह दज ः 4
नि. विद्भ्यह उवः ४,

|. क |

कव. +

उणादिहत्तिः। १३२

वयञ्च ॥ १२० ॥

व्यगतौ। अतोऽ सच्‌ स्यात्स च णित्‌। वायसः
काकाः।

दिवः कित्‌ ॥ १९१॥

दौव्यतेरसच्‌ कित्‌ स्यात्‌ । दिवसं पु नपुःसकम्‌ ।

छ ्ट,शलिकलिगदि भयो ऽभच्‌॥ १९९॥

क विक्धेपे । छु हिंसायाम्‌ । णल गतौ । कल गतौ 1:
गद्‌ शब्दे । एभ्यः पञ्चभ्यो ऽ भच्‌ स्यात्‌ । करभो मणि-
बन्धादिकनिष्टान्त तयेोष्रके । विश्व० भान्ते १०। शर-
भः पशु राज्ञ; । अपादं नयम ऊद्ख पाद चतुषटयः। सिंह'
न्तं समायाति शरभो वनगोचर इति महाभारते । शल-
भः पतङ्गः । कलभः करिशःवकः । गदभः; खरः ।

ऋरषिवृषिभ्ां कित्‌ ॥ १२२॥

ऋषो गतौ । वषु शेचने॥ अभ्यामभच्‌ किल्छात्‌ ।
ऋषभषभौ चेष्टौ तधा गापतिवाचिनौ । चिधा बद्दो हषभो
रोरबोति। ऋग्वे ४,५८.२, । चिषु स्थाभषु बहस्विधा
बः कण्ठ; उरसि शिरसि । ठष्भो वपणादिति । रोरवीति
शब्द' करोतोति भाष्टम्‌॥

रुषेनिलुष्‌ च ॥ १२४ ॥

रुष हि स.येः। असरादभच्‌ निद्ववति लुषादेश धातो
लुषभो मत्तदन्तिनि । किदित्यनुह्ठत्तेरगुणः॥

रासिब्लिभ्यां च ॥ १९६५ ॥

। &-

१२४ उणादिंहत्तिः

राख शब्दे । वल्ल सम्बरणे ॥ आभ्यामभच । रासभः
खरः ॥ वल्लभो दयितः ॥

जविशिभ्य कच्‌ ॥ १२६ ॥

ज॒ वयोहानौ । विश प्रवेशने ॥ अभ्यां कच्‌। जरन्तो
मद्दिषः॥ वेशन्तः पललम्‌ ॥ कलिङ्ग च बाडलकाददेः किं श-
ब्दटोपपटे कचि गौरादित्वात्‌ डैषि किम्बदन्तौ जनश्तिरि-
ति साधितम्‌ ॥ श्रहतेरपि कच्‌। अन्तः चपणको जिन `
इति विक्रमादित्यकौशः ॥ |
रुदिर्नन्दिजोविप्राणिभ्यः षिदाशिषि ॥ १९२७॥

रुह । दुनदि । जौव। अनिः प्रपूवः | एभ्य आभिषि
कच्‌ । स च षिह्ववति । रोहन्तो ठतच्तभेदः ॥ नन्दन्तः पुत्रः ॥
जोवन्त चौषधम्‌ ॥ प्रान्तो वायुः ॥ षिच्यात्‌ स्वियां ङगेष्‌।
रोहन्तौ त्यादि रूपचतुष्टयम्‌ ॥
ढ.भूवद्िवसिभासिसाधिगडिमण्डिजिनन्दिभ्यश्च ॥१९८॥

एभ्यो द शधातुभ्यो कजाशिषि विषये । स च षिद्वति ॥
तरन्तः समुद्रः । तरन्तौ नौका ॥ भवन्तः कालः ॥ वहन्ता
वायुः ॥ वसन्त मदनोव्सवा इति वसन्त ऋतुभेदः ॥ भास-
न्तः सथः ॥ साधन्तो भित्तुः।॥ मडिमडौ यन्तौ । त्र
गडेर्घटादित्वान्मि्वे मितां खः । अयामन्तेति शेरयादे-
शः । गडयन्ता जलदः । मण्डयन्तो सभूषणम्‌ ॥ जयन्तः ` शक्र-
सुतः स्यात्‌ । स्वियां जयन्तौ पुष्पभेदः। विजयन्तः शकरः । `
तखेदभिल् ण । वैजयन्तः शक्र प्रासादः । डप्‌ । वैजयन्तौ

ए

| „44. क
^ । ।
छि 7 ~,

| पिन्वन्त, द ६८
|
ढः कष्छोपश ॥ च» ४,३.२२ द

॥ द कै (6)

१,१.१1 शिश्पि यका चः

[म

नश,

ग" इ अश) विध

=
्

श च्य 1 अति

अविश्व क्‌ + १
ठ रोशन वि अ

| त £ [1 +
५ ४, ४11 ॥
५ वि
~ } अ + ` रीं
~ १
य (५१ ॥ १
ॐ 1५
१. नशि

उग्णदिठत्तिः 1 १२५

| ॥ नन्दन्तो नन्दकः । अनाशिष्यपि यथा स्यादिति
नन्देः पनरुपादानम्‌ ॥

चन्तेमु ट डि च ॥ १२० ॥

हन्तेकच । धातोर्हिं शब्दादेगः । प्रत्ययस्य सुडागमः ॥
हेमन्त तुभेदः स्यात्‌ । षिदिव्यनुषठत्ते : स्वियां डे मन्तौ ।
कथं हेमन्य ओषधयः । हेमन्त गब्दपश्ायेा हे मन्‌ णब्देा ऽपि
बद्यत इति स्व॑र्‌ च तलोपश्च । पा० ४,२,२२, । इत्य-
बीम्‌॥

नदेनलोपश्च ॥ १२० ॥

भदि कल्याे। अतो कच्‌ धातोनंकारस्य च लोपः।
दन्तः प्रत्रजितः ॥

च्छररः ॥ १२१ ॥

ऋच्छ गतो ॥ अस्मादरप्रत्ययः स्यात्‌ । ऋच्छरा वेश्या ।
जिति प्रमाद इति पाराय णौयम्‌॥ बाइलका ददेरप्यरः ।
दरः ॥ कन्दे नलोपश्च कद्रो विट्खदिरः । रलयोरेकया-
कदलः । गौरादित्वात्‌ स्ियां निष्‌ । वदरौ । कद्रौ ।
दलौ ॥ मन्द्रकन्दरशोकरकोट रशवरसमरवभेर वकर काप
पिन्ञराम्बराडश्बरजर्जरवर्व्मरकर्करनखरतोमरप्रतयोऽपि
इल बचनादेव साधनौयाः ॥
तैकमिभमिचमिदेविवापिभ्यञचित्‌ ॥ १३२ ॥

एभ्य; षड्भ्यो धातुभ्यो ऽरप्रत्ययञ्चिव्छात्‌ ॥ अररः कपा-
॥ कमरः कारुकः ॥ भ्रमरः बट्पद्‌; । मरः कामुक

९२६ उणादि त्तिः ।

ऽपि स्यात्‌ । २३४,। इति हारावलौ।॥ चमरो ख्गभेदोः
बालव्यच््ननं च । बाहलकात्‌ दी्ध॑त्वं च । चामरं चमरे ऽपि
चेति भागुरिः ॥ देवरः पत्यः कनिष्टभ्राता ॥ बसतर्खखन्ता-
द्रः। वासर पुत्रपुसकम्‌। बहो वासरसङ्गः | १३,२,।
इति भट्िभाषासमावेशः॥

कुवः क्ररच्‌ ॥ १२३ ॥

कु शब्दे ॥ अतः क्ररच। कुररः पलचिभेदः स्यात्‌। चकर
न्दशोता कुररोव मूयः। १४६८, । दति शौोताविलापे
रघः॥

अङ्गिमदिमन्दिभ्य आरन्‌ ॥ १३४॥

अगि गत्यथः। मदौ हषं । मदि स्तव्यादौ ॥ एभ्य आ-
रन्‌। अङ्गार युत्रपुं सकम्‌ । अङ्गारो ऽलातमीमथोः । विश्वे
रान्ते १८८, मदारा वराद्ः॥ मन्दारः पारिजातकः । अम०
२५४,२,६, । मन्देवंहुलवचनादारुप्रल्ययो ऽपि भवति ।
पारिभद्र तु मन्दारुमन्दारः पारिजातक इति शब्दारंवः ॥

गडः कड च ॥ १३५ ॥

गडरारन्‌ कडाटेश््च धातोः। कडारः पिङ्गलः ॥

प्टङ्गारण्डङ्गारो ॥ ९२९ ॥

एतो निपायेते। खहिंसायाम्‌। इञ्‌ ॥ आभ्यामारन्‌
नुम्‌ गुक्‌ ङस्वशच धातोधाक्रमं । खङ्गारो गजभूषायां रते
नाट्‌रसे ऽपि चेति श।ण्वतः। पुंसः स्तिवां स्रियाः पुंसि
स्वगं प्रतियास्यहा। सङ्कार दति ख्यातः क्रौडारत्ा- |

+ ॥

१

ङो 9
विः

0 रद% प
#" चात्‌: 1 | +: 43, # ११३

टै
वि कति दरिशध + ४,
क । । रि । नि ् १ # च क ¢

॥,1 1 भै
= 1 शार) व
। न्धः ॐ क न =
` न

14 + क 11
॥ {4 {म 2 - नु ><:
६२२८

॥ च ।
क [9 १. ।
४1 .3 वे वः | ५६1 [क 2 न च ज॑ 4

# ब्र 1 1 | *

कतः ॐ 2 34 + 11.
4 १ १ + (५, लक. ह ्
4,

दिः "अष 1 रनद पयव

++ १,

अग व्ह च 9 4 {-2;+१
आजर # -4। षत 1 +

4 । ४.1, धमन {। ४, क कतु दुर +~ > । श

~ न
१११४ अ!

का शः

१ चत

५१३
कविर्न भिव "र,

दरः ` कन पधक
वति समचा
कथ. कर च १२४
क्‌ ४ क 11 तः अरब

।

स+ > रचय =)
~

ष ॥
+ । द)
च
4 ह
= ४
॥
५
+>
च $

उणादित्तिः। १२७

दिकारक इति सुवणरेखः॥ शङ्गारः कनकालुका। अम
२,८,१,२२, । च्ियां अङ्गारो प्रसिदैव । श्ङ्ारो चौरौोका
चौरो किल्लो स्यात्‌ किल्िका स्वियाम्‌ ॥

कंच्छिग्टजिभ्यां चित्‌ ॥ १२७ ॥

कजि सौचो धातुः ख्जूष्‌ शौ ॥ आभ्यामारन्‌ चि-
व्यात्‌ । कच्ञारो मयुरो व्यज्ञनं च 1 खजेठदिः । माजीरो
विड़ालः। स्ियां मार्जारौ । मा्जारौव शनौव गटह्िणौ
बाया किमन्यो जन इति दारिदयबखंनम्‌ ॥

कमेः किद्‌ चपधायाः ॥ १२८॥

कसु कान्तो । अस्मादारन्‌ किव्यादुकारस्ोपधायाः।
चिदित्यनुहठतेरन्तोदात्तत्वमिति नसुनें। पा० ८,२,३,।
इत्यत्र खत न्यासः । कुमारो युवराजे स्याच्छिश्षङ्क्तयो-
रपि॥ कुमारञ्च । पा० &,२, २६,। इत्यत्र स्वरसत
न्यासक्लता कुभार क्रौडन इत्यस्मात्मचाद्यचि कुमारशब्दौ
वयत्यादितः । तदुधायान्तर द्रव्यम्‌ ॥

तुषाराद यश्च ॥ १२८ ॥

किदिति बतते । ठुषरादयो निपालयन्ते ॥ तुष तुष्टौ ।
आरन्‌ । तुषारं हिमम्‌ ॥ कार शब्दकुसायाम्‌ । कासारः
सरः ॥ सहेः सहार आम्बभेदः॥ कुपत वंति चौरादिक-
त्वात्तकारः । डेष्‌ तकादितात्तकारौ ॥

दौडो नुर्‌च॥ ९४० ॥

दौड चये ॥ चअस्मादारन्‌ प्रलयस्य नुड़ागमश्च।

८॥/
१३८ उणादि्ठत्तिः।

| दते ॥ षः

सते रपः षुक्च ॥ १४१॥

ख गतौ अस्मादपः स्यात्‌ ठगागमश्च घातोः।
व्रोहिभेदः स्यात्‌| प्रषोदरादित्वादिकारमह्ितो ऽपि रेफ
साधः। सरिप्रपः कट॒सरेहः कदम्बः सर्षपो ऽपि चेति
चन्द्रव्याख्यानम्‌ ॥ ।

उषिङ्कुटिदलिकदिखजिभ्यः कपन्‌ ॥ १४९॥

उष दाहे। कुट कौटिल्ये। दल विद्ारणे। क
बन्धने । खज मन्ये ॥ एभ्यः पञ्चभ्यः कपन्‌ । उबपो वद्धि
स्थयोः ॥ कुट्पो मानभाण्डम्‌ ॥ दलपः प्रहरणम्‌ ॥ कच
शाकपात्रम्‌॥ खज्ञपं टतम्‌ ॥

कणेः सम््सारणं च ॥ १४३ ॥

कर गब्दाथेः॥ अतः कपन्‌ धातुवकारस्य सम्प्रसार
च । कुणप तभेदः स्थात्‌। कुणपं खादतौव्य्थं शेष इत्य
नेन सूते णारि कते कोयो रासः ख्यातः ॥

कपश्चाक्रवर्मणस्य ॥ १४४ ॥

कर्तेरेव चाक्रवर्मणस्या चायस्य मतेन कथग्रलयं
सम्प्रसारणं च । कुणपः स एव । सरे तु विशेषः ॥
विरपंद्िष्टपरिशिपोलपाः ॥ १४१ ।

चत्वारो ऽमो कपप्रत्यान्ता निपात्यन्ते ॥ विट शब्दे
विटपो लतादिपरण्सच्चयः। विपो ऽखियां स्ते पं

>.

4.8

॥
॥।
स । >

ˆ # १,

का
2
॥

[२

॥

क + धनप गक)
# 1.११)
1
॥
१४ , भ
#।
१
+. 48
2
(क
क क ध
१४
ई
0 1)
॥॥ कृन्कर 4
+ 0 8१ १३१

ता चतम ॥ पशत

न्क

भ 4
1), ॥स्लिकन्‌ पच +. 18.

# 3,

व

उणादित्तिः। १३९

त्यमरः ॥ विशतेरे वादेः पत्वम्‌ । प्रत्ययस्य तुट्‌ । षल्वादि-
कार्यम्‌ । पिषटपं भवनम्‌ । भिपिष्टपः सखव: ।॥ विशतेरेव
प्रत्ययादेरितम्‌ । विशिपं मन्दिरम्‌ ।। बलतेः सस््रसारणम्‌ ।
उलपं कोमलं ढणम्‌ | मर्डपशब्दस्याच प्रमादजः पाटः।
मडि बूषायाम्‌ । मर्डः । तं पिवति । मण्डप इत्यपाध्या-
यसव्वेखे व्युत्पादितल्वात्‌ 1

वृतेस्तिकन्‌ ॥ १४६ ॥

वतु बलंने ॥ अस्मात्तिकन्‌ । वर्तिका पकिभेदे स्यात्‌ ।
श्येनो व्तिंकासुन्ञापयते ।। वतका शकुनौ प्राचाम्‌ । पा
७,२,४५,९,। इत्यकारस्येतले ऽविधेवे वात्तिंकारभादृते-
ग्वैल्‌ वतिकति च व्याख्यात त्वादस्यानार्षता लच्यते ॥

छतिभिदिलतिभ्यः कित्‌ ॥ १४७॥

लतो श्ेदने। भिदिर विद्ारशे। लत सौचः॥
एभ्यस्तिकन्‌ किद्यात्‌ । छत्चिका नच्तत्रम्‌। स्वोभ्ये। टक्‌ ।
पा० ५,१,१२०, | कात्तिंकेयः ।॥ भित्तिका भित्तिरेव ॥
लत्तिका गोधा । अवपूव्वीद्‌वलत्तिका ॥

दव्यशिभपां तकन्‌ ॥ ४८ ॥

ˆ इषु इच्छायाम्‌ । अरशू-यासौ ॥ आभ्यां तकन्‌ किव्छात्‌॥
खद स्तिकन्‌ । पा० ५,४,२९, । इति ज्ञापकाद्नित्यतेन
प्रल्यस्थात्‌कात्‌ । पा० ७, २, ४४,। इतोत्वं न भवति
इष्टका तु प्रसि्ेव इषटकेषौकामालेत्यादिना पूव्वैपद इ-
सत्न इष्ट कचितम्‌ । पञ्े्टकचितम्‌ ॥ अष्टका पिटदैवलये सा

१४० उणादिः ।

च वेदिककर्मविशेषः। ब्रोद्यादित्वादिनिः। अष्टक
नाहलकान्मस्यतेरपि तकन्‌ । मस्तकं न खियां भप |
ड्धाज.। धातकम्‌ । गौरादित्वात्‌ डयेष्‌ । धातकी घाट
पश्पिका। अम० २,४,४,१२, ॥

इ णस्त शन्तशसुनो ॥ १४९ ॥

दरणो धातोस्तशन्तगसुनौ प्रत्ययो भवतः। नकार
सखराधेः। उकार उच्वारणाधं; ॥ एतभो ब्राद्यणः ॥ अत्व,
सन्तस्येति । पा० ६,४,१४, । दौषः। एतशः स एव
एतश्षसौ ॥ एतणसः ॥ `

वीपतिभयां तनन्‌॥ १५०॥

वौ गत्यादिषु । पत्‌ गतौ ।॥ आभ्यां तनन्‌ । वैत
शतिः। वेतनादिभ्यो जोवतौति ठक्‌। वैतनिकः कमंकरः।
पत्तनं पुटभेदनम्‌ । अम०° २,२,१, ॥

ट्‌दलिभ्यां भः॥ १५९१ ॥

ह, विदारणे । दल विकशने ॥ आभ्यां भः। दर्भ
कुगः ॥ दल्भ: स्याटषिचक्रयोः ॥

अिंगृभ्यां भन्‌; ॥ १५२॥

ऋ गतौ। ग्ट निगरणे ॥ आभ्यां भन्‌ । इयर्तीत्यभः भि
संज्ञायां कन्‌ । अरभ॑कः सएव ॥ गभा जठरततखयोः।
गर्भादप्राणिनौति तारकादित्वादितच्‌ । गभिताः शालयः
प्राणिनि तु गर्भिणी ॥

दणः कित्‌ ॥ १५२॥

त न 4 किन्‌ । भशि क
कः ॥ किाकक्ि 9) सनि "५५
7 च क्ति द्वशि; 1 च:
८ 1
किते; ॥ ५५)

[किक गाध एधत ॥ प्व; 1२
र ् यवित: । वादं द र.
14 + वम शष्थाम्य भद्र

॥ ऋ 1 अ 1 4.4 ५ रिः ^.

१%9 ॥
॥ १
वः
।

।

च मदिककम रिक्‌
नि च्व इ

व) इतक श्यत चिः, नकन
\\ 4 व व

ट 7.1 . क (र

षस्त णक ,६। ४ क #
दैव. अर) गते द्भ मु
^ ‡ 4 र-च रभा ४

च ^ = शरक कः
“1 दा *. १,४१¶ा

मैपलिभपौ तनन्‌ ११४

उणादिहत्तिः । १४१

एतेभन्‌ किद्ववति ॥ इभो हस्तो । दण्डादित्वाद्यः। इभ्य
ईश्वरः ॥

असि सच्छिभ्यां किथन्‌ ॥ १४५ ॥

असु क्ेपणे । षच सङ्ग ॥ आभ्यां किथन्‌ । अस्थि कौ क-
सम्‌ । अखनो । अस्थोनि॥ किच्वात्रल.पः। सक्थ जरुदे-
शः कोकसं च । सकय क्तोषे प॒मानुरुरित्यमरः। सक्धि-
नौ । सक्घोनि॥

स षिकुषिष्रटषिभ्यः कि सः ॥ १५१५॥

शष दाहे। कुष निष्कषं। शष शोषणे॥ एभ्यः क्विः।
र च्िवङ्किः॥ कुकतिजठरम्‌॥ शलिर्वातः । भवाथ टतिकुची-
ति। पा०४,२,५६,। ठजञ्‌। कौक्तेयमसिमुद्यय्य चकाराप-
नस सुखम्‌ । ४.२१, इलि भटः ॥

अभोनित्‌ ॥ १५६॥

अश्‌ व्याप्नौ ॥ अतः क्विनिइउति। अक्ति नयनम्‌। अकि
णो । अच्तोणि। अचूए( काणः । पा०२,१,२ ०, । अव्ययौोभा-
वे शरत्‌प्रभुतिभ्यः । पा०५,४,१०० । इत्यत्र सतर प्रतिपर-
समनुम्यो ऽए इति वात्तिकेन टच्ममासान्तः। प्रत्यत्तम्‌ ।
परोत्तम्‌। समक्तम्‌। अन्वच्तर्‌ । परोक्तमित्यत्र तु परोक्ते
लिट्‌ । पा०२,२,१५६,। इति निपातनादुलम्‌ । पञ्चमोत-
त्युरुषो ऽम्‌ ॥ |

इषेः कं सुः ॥ १५७ ॥
इच्छतेः कुप्रत्ययः स्यात्‌ ॥ इच्तमधुरं स्मतमिद्यत्पलिनो ॥

१४२ उणादि हत्तिः।

अविल, स्ततन्तिभ्य ईै; ॥ १५८ ॥

अव रक्त पालने । ट ञ्चवने। स्तुज्‌ आच्छादने।
तन्ति कुटुम्बभरणे । दरादि्यन्तः ॥ एभ्य इप्रत्ययः । अवौ
नरो रजस्वला ॥ तरोनीवि च भार्डे च बस््रादिख्िति-
देत॒के ॥ स्तरोधूमः ॥ शिजोषः । तन्तौर्वीणादेराणः ॥
यपोः कित्‌ इ च ॥ १५८ ॥

याप्रापरे। पा पाने॥ आभ्यामीः किल्छयात्‌ दिलं च
धतोः ।. ययोरण्वः॥ पपौः स्याल्ोमस्ययोः । ययीपप्या-
वभौ पुंौल्यरुणदत्तः । शसि । ययीन्‌ । पपोन्‌ । ड ।
ययो । पपौ ॥ |
लकते सट च ॥ १९०॥

लक्त दभनाङ्घनयोः । च॒रादि खन्तः ॥ अस्मा रौ प्रत्ययः ।
अस्य सुडागमः। शिलोपः। लव्मौः पद्या विभूतिश्च ।
लदिकारादिति डषि लच्छोत्यपि भवतीति दुधेटे रक्तितः।
लन्माा अचेति पामादिराढात्‌ नप्रत्ययो ऽकारान्तारेशश्च।
लल्स्मणः सुमितापुतो लच्छणा सारसप्रिया॥

इति महोपाष्यायजाजलोत्यपरनामघेययखोमदुज््वनलद त्त-
विरचितायामुणदिहठत्तो ठतोयः पादः॥३॥

1, {18 + व

५

, 4149

1.4१

११४

र व स्नतन्कि्चि

कक + मी ~रः
अ इच -अदकचक ।

वातप्रमोः ॥ १॥

अयं शब्दो निपात्यते । वातशब्द उपपदे माङः मान
इत्यस्मादातोरौप्रत्ययः। स च किदित्यनुद्ठत्तः किद्ववति।
आतो लोपः। वासवत्‌ प्रमाति प्रक्तिपतीति। वातप्रमौ-
्बातर्ग इत्यमरः । वातमुगसाहचया नपुंस्वमस्येति केचित्‌
शसि वातप्रमोन्‌। डगेतु वातप्रमौ। श्रमि वातप्रमी
योषिति वातप्रमौः समौरखग इति गोपालितो वात-
पाल्लितः। तदातु शशि वातप्रमौरिति डो च नदौ-
सज्ञायां वातप्रम्यामिति। कदिकारादिति डैषि बात-
प्रमोति सुलोपो ऽपि भवतोति दुषटे रक्ितः। बवातप्रमौः
स्वोपुंसयोरिति सुभूतिचन्द्रः । दिचतुःषट्‌ पदीरगाः।
भरम २,६.२७ । इति पुंसूमस्य । चान्द्रलिक्गानुशासने
इप्ये तदेव व्यवस्ितमिति ॥ वश कान्तौ। वाहलकादतो
ऽपो प्रत्ययो भवति संप्रसारणं च । उशोववाञ्चछा। तत्‌कुशला
नरा अस्मित्रिल्यगोनरो जनपद इति सव्व॑खे व्य॒त्ादितम्‌ ॥

ऋतन्यच्िवन्यञ्‌ज्यपिंमदयत्यङ्गिङ्युकशिभ्यः क-
न्निज्यतुजलिजिष्णए जिष्टजिसन्‌स्यनिथिनुल्यसासानु-
क्र: ॥२॥

१४४ उणदिद्ठत्तिः।

ऋ गतौ। तनु विस्तारे। अन्‌ज्‌ व्यक्तादौ। बलु
याचने । अन्‌जूस एव । ऋ गतौ न्तः। मदौ ₹षें
अत सातत्यगमने । अगि गत्यथंः। कु शब्दे । यु मिखशे।
छश तनूकरणे । एभ्यो दाद्शधातुभ्यः कबिच्‌ यत्च
अलिच्‌ इष्णुच्‌ इष्टच्‌ इसन्‌ स्यन्‌ इथिन्‌ उलि अस आस
्रानुक्‌ इत्येते द्वादश प्रत्यया भवन्ति यथा सख्यम्‌।
कलोति ककारः कित्‌का्ययः। धातोयंणादेशः । बद-
सुषिः करो रनिः सौ ऽरुनिः प्रताक्ग लिः । तन्यतुबीवू
रात्रिश्च । अच्नलिः। तौ युतावन्ञलिः पमानित्यमरः ॥
वनिष्एुरपानं । अन्जिष्टो भानुः। के विदन्ञतेरिष्णुच्‌
प्र्यमिच्छन्ति॥ तेषामन्जिणुरिलदाहरणम्‌ । अतिंज्गो-
त्यादिनापुक्‌। अपिसो ऽग्रमांसम्‌। मव्छो मोनः।
अतिथिनी ग्टहागते। अमं २,७,२२। अतिथौ च.
स्ियामित्यादः । बाहलकादतो लोपं तिधिरित्यपि भवतौ
ति वणविवैकः। अङ्कलिः करभार । रलयोरेकल्व-
स्मरणात्‌ कदिति च डेष्‌ अङ्गरोवोरगक्षता। उङ्कलि-
शब्दस्यार्थे ऽङ्गलशब्दो ऽस्ति। तेन भूभेरप्यधमङ्गलमिति ॥
सिष्यतौति तत्‌पुर्स्याङ्लेः। पां ५,४.८६। इत्यत्र
रक्तितः ॥ कवसः संनाहः कण्टकजातिख । के चिद्च-,
्रत्यमिच्छन्ति। कवचं वमे। यवासो दुरालभा ॥
कष्णनुरग्निः ॥

खः करन्‌ ॥ २॥

शच्च िसं नि विथ

छ अती) सन्नुः .4
चच ¦ अनल भ गक

३

;
| ि

5 ६१ |
चयलि नालम । + +: 9

च्छः
१ - दभुकच्च 1 च
छ अष च
क) च्‌ क क । 8 १२
५ (च
शं | ; "केव ३ [
॥ ष
॥- - च

उणादिठत्तिः । १४५

ख हिसायाम्‌ । अतः करन्‌ । उत्तरसूत्रे किद्,हणात्‌-
कारस्यात्र नेत्संन्ना। शवीरा खण्डविंछतिर्खःदिकारे
$पि वर्तते । चणं बर्डे स्यात्‌ । २०८ । इति हारा-
वलो ॥

पुषः कित्‌ ॥ ९॥

पुष्यते करन्‌ स च कित्‌ । पुष्करम्‌ गगनपद्यवारिषु ।
य॒ष्करादिभ्या देण इतोनिः। पुष्करिणो प्रसिद्ैव ॥ .

कलं ॥ १॥

पष्यतेः कलन्‌ कित्‌स्यात्‌ । पुष्कलम्‌ प्रत्यग्रम्‌ ॥

गमेरिनिः॥ ₹॥

गच्छतेरिनिः। स च भविष्यति गम्यादयः! पां३.२,
३२। इतति भविव्यद्थं। गमियतौति गमो पयिकः॥

आङ़िखित्‌॥७॥

गच्छतेरेवाङपूर्वादिनिः । स च शिद्ववतिः। रि््वाददिः
आगमिव्यतोत्यागामो ॥

भुवश्च ॥ ८ ॥
भवतेरिनिः। सच शिद्ववति। भविष्यतीति भावौ॥
प्रेख्ः॥ ८ ॥

तिष्ठतेः प्रपूबादिनिरिच्च सः। रि्वादातो बुक्‌ ।
प्रायो गन्तुमनाः ॥
परमे कित्‌ ॥ १० ॥
तिष्ठतेः परमणशब्द उपपद इनिः किव्छात्‌ । दलद्‌-
१२

१४६ उणदित्तिः । `

न्तात्‌ । पां&,२,९, । इत्यलुक्‌ ! खाखिद्भिति षतम्‌ ।
परमेष्टो पितामहः

मन्धः॥ ११॥

मन्य विलोडने। अत इनिः श्धिद्यात्‌। मधिन्‌ ।
पथिमष्व मुच्तामात्‌ इतो ऽत्सवं नामख्ाने। पां७,१,८१५.-
८६। इत्येते विधयो यथाक्रमम्‌ । मन्य.;। मन्धानौ।
सन्यानः। मन्या म्न्यनद्र्डे च वरे वाते ऽपि च
स्मृतः ॥

पतख् च ॥ १९॥

पत्‌ गतौ ।॥। अस्मादिनिखथान्तादे शः । पूववदा-
त्ादिकम्‌ । पन्थाः पन्यानो । पन्थानः । अपन्यानम्‌ तु
गच्छन्तं सोदरो ऽपि विसुच्चति। पथतेः पचाद्यचि पथः ।
पघौ । पथाः। अटन्तः पयश्ब्टो भारते पंलिङ् दश्यते ।
बाटः पश्च मागश्चेति सुभूतिचन्द्रः ॥ इह ऋभवः क्रियन्त
वसन्तस्मिन्नित्यन्येभ्यो ऽपि च््यते। पां३,२,१०१,९।
इति डः । ऋभृचः खगः। सी ऽस्यास्तौतोनिः। सिद-
खभृक्तित्निति। अत्रापि पूलंवदात्वादिकम्‌। ऋसुक्ताः ।
ऋभुक्षाणौ । ऋभुच्ताणएः ॥

खजे राकः ॥ १३॥

खज मन्ये । अस्मादाकप्रत्ययः। खजाकः पिरि
श्यातः खजाका विरुते । बाइलकान्मन्देर प्याक प्रत्ययः ।
मन्दाकानि सखोतांसि। तान्वस्याः सन्ति। मन्दाकिनी

4 ब्धान करा)

। ›- १६. .१2...३.

, 9, 4
= र, ६
++ ` "कृकी ~ ॥
4 १
च

+
ति +
#

९४ "+ 1

नरान \- कर.

वर व

भनी) १५१२४
सगथ - दिनीदनि ` चः

क ^ सि प
॥ 1

= १.६ # क र

५ ४

५
४4.
॥
|
५

उणादिघ्ठत्तिः। १४७

वियह्ङ्गेति पारायणम्‌ मन्दमकितं गन्तुं भौलमस्या
इति मन्दाकिनौत्यपि ब्युत्मच्यन्तरम्‌ ॥

वलाकादयस्च ॥ १४ ॥

कप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते, वल सम्बरणे। वलाका
वकपं दतिः स्याहलाक! विसकर्टिका । वलाकाम्‌ कासुकौ-
मादवबेलाकव वको सत इति शाश्बतः।। मन ज्ञाने।
मनाका हस्तिनौ। एज. पवने। पवाका वात्या ॥
शलाकाच्ञनयष्टिका ॥ पटकः पतौ ॥ पिटतेगु णाभावः।
शिवादित्वादण्‌ । पेटाकः प्तौ । पताका वेजयन्त ।

पिनाकादयश्च ॥ १५॥

आकप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। पा र्णे धातीरित्वम्‌
नुम्‌ च। पातोति पिनाकः। क्तौवपुसो; पिनाकः
स्याच्छलगङ्रघन्व नोरित्यनेकाथ ऽमरः॥ तड आधघाते।
तडाका प्रभा भदि कल्याणे। नलोपः। भदाकः
कल्याणम्‌ । श्येड्‌ गतौ । सुगाग्च । ष्यामाकः॥ भा दौपौ
नज पूवः । नभाक नभः ।॥ पिषलु सूखने । षकारस्य
रत्वम्‌ । धातोय गागमः। पिराकस्तिलकल्कः ॥ तथा
वुतेवदिश्च। वार्तीकः। गौरादिताहा्तीकौति वणै-
विवेकः॥ गुवतेः कुटाददिववाद्नणभावः। उवङ. । गुवाक
{त धातुप्रदोपटौका।

किद्‌ षिभ्यमे कन्‌ ॥ १६ ॥

कष सिषेति दर्डकः । दुष वल्लते न्त; ॥ आम्या-

१४८ उणादित्तिः ।

मोकन्‌। कषौका पक्तिजातिः॥ दूषका नेत्रयोर्मलम्‌ ।
दोषोणौ। पां €, ४, <°, । इत्यलम्‌ । दूषिकापटलरुदलो-
चनेति गोपदन्तः । दूषयतेर च इरितीप्रतल्वयः । दूषिः । क्त
दिति डनैष। ततः सखा कः। पिचर्डौ दूषिका दूषो
पित्तोरडम्‌ तु टभोमलमिति विक्रमादित्यकोशः ॥

अनिहषिभ्यां किञ्च ॥ १७ ॥

अन प्राणने । हष तुष्टौ ॥ अभ्यामोकन्‌ किव्छात्‌ ।
अनोकमसखियाम्‌ सेव्ये ॥ हषीकं विषयोन्द्रियम्‌। अमं १,१४,
१७, । तदोष्वरौ हषो केशो विश्णु: ॥

चक्गणः कङ्कण च ॥ १८ ॥ +

कण शब्दायः ॥ अ्रस्मादयडम्लगन्तादौकन्‌ धातोः कङ्क
णादेशथ। घर्टिकायाम्‌ कङ्णोका सव प्रतिसरापि च।
किङ्कणो चतद्रषर्टिकेति शब्दान्तरम्‌ । उत्तालः किङ्कणो
नामिति भवभरूतिः॥

भ्राप्वजां द रुक्चाभ्यासस्य । १९ ॥

ख़ण्त्रज॥ एभ्य ईकन्‌) एषां दिवचनमभासस्य
रुगागमथ । शशंरौोको हिखः॥ पपरौको दिवाकरः॥
ववेरौोकः कुटिलकेशः ॥

फर्परीकादयश्च ॥ २०॥

ईकनन्ता रमौ निपात्यन्ते ॥ स्फर स्फुरणे, अस्मादौ-
कन्‌ धातोः फफंरादेशख । पफरोक किशलयम्‌॥ ददरौकं
वादितम्‌ ॥ कवौरौकं एरौरम्‌॥ तिभेमकारस्य उकार

क्वा उ `.
१ ॥ ६.3, 19;

॥
ब

च्व

ककि (निवापः

"न अः च्चणः । (+ द्‌ अ

॥ 1 १;
मविषष्ड हम्‌ :
क” च न |

= क श्वर =

+ „1

अवद; ५ कद्र 1. {८4
ह ॐ कलि ४ , क, । ड)
+. र ; ^ र #
॥-3 चे नै -
0 दः प्रव)
कसति
छि +११ १;
क ¦ #
9 -स्मलफत्‌ ११5
| ^ कक {५ ६. क...
र दोग

कमक

॥
(

दितिं कोभ । ततः

व
दोष्छ्‌ ते थोक मिति
{अन 4 ० क क [~ ४ ॐ) ॥ |
४ 2 ६ +^ 1 कत ५ ९७

क । # ५, - १६
¬ "१११११ ॥ ¶ ~+: ५
9 (4 4 {

४ ५ १ व्द च 9
च 3. १ +

| (३६,

। ३" ~
|

उणादित्रत्तिः। १४९

ऽभासस्य नुट्‌ च । तिन्तिडोको ह जातिः । तेन संस्वत-
भिति वतते । कोपधादण्‌ पां ४,४,२--8, । तैन्तिडोकम्‌।
तथा चन्द्रः । सिङ्घानं ग्रहणो पुष्पं किङ्किणोतिन्तिडोकयोः।
एं तिन्तिडाशब्दा ऽमरे न सङ्गच्छते । उपदं शस्त तोया-
याम्‌ । पां २,४,४७, । इति तिन्तिड्योपद्‌ं शं भुक्त इति
भाषप्रयो गात्‌ । तिन्तिडोत्यपि शब्दान्तरमिति गोवर्धनः ॥
चरेनम्‌। चञ्चरीका ्चनरः॥ खडः प्राणल्यागे । ममंरौक
होनजनः ॥ डक ककंरौोका गलन्तिका ॥ पणते; पुरर कं
सिताग्भोजे सितपतरे च भेषजे, व्याघ्रो ऽपि पुरडरौको ऽग्नि-
दिग्‌गज इति शश्वतः ॥

दषे: किंडखश्च ॥ २९॥

ईष गतौ ॥ अस्म्रादौकन्‌ कख । क्ि्लाद्णाभावः
इषोका शरशलाका वोरणकािका च । इ टकेषोति पूव्व-
पद्‌ खत्वं च । इषोकलृलम्‌ । तस्िन्रास्यदिपौकासख रामो
रामावबोधितः। ६२, २२; , इति रघुः ॥

उटजे ॥ २२॥

ऋज गतौ ॥ अस्मादोकन्‌ कित्छात्‌। ऋजोक उपहतः ॥

सरतेनु ऋच्‌ ॥ २३ ॥

अत ईकन्‌ किल्छात्‌ नुग.गमख । ुणौका लाला॥

डः कौ कल्कं कणो ॥ २४॥

खड सुखने ॥ रतः कोकन्‌कङ्कणो प्रल्ययौ । ख्डोको सृडः।
खण्डकणः शिश; ॥ वाइलकात्कायतेरपि कद्णप्रत्ययः ।

१५० उणादिः ।

कायतोत कङ्कणः करभूषणम्‌ । अम ० २,६,२,९, । इति ॥ `
अलोकादयश्च ॥ २\५॥ |
कोकनन्ता रमौ निपाद्यन्ते ॥ अल भूषण्णद्धौ । अलीकं `
मिव्या । विपूव्वौत्‌ व्यलोकं विप्रियं खेदश्च ॥ वल सम्बरे । `
वलोक पटलप्रान्ते । वलतेमुंगागमश्च । वल्लौ वं युन्नयुं सकम्‌ ॥
वहतेहद्ि्च । वादोको गवाह । सुग्रपूवौदिणस्त॒ट्‌ च ।
सुप्रतीको ऽग्निदिग्गज ॥ एवमन्ये ऽपि ॥
कुदुभ्यामौषन्‌॥ २६ ॥
ठ विक्षेपे । ठ, तरणे ॥ आभ्यामौषन्‌ । करौषो ऽसतो

शष्कगोमये तरौषो नौः ॥

श्ाश्थां किंच ॥ २७ ॥

अआभ्यामौषन्‌ किव्यात्‌ ॥ इस्वरपरत्वे। शिरौषो ठच्च
भेदः स्यात्‌ । शिरौषपुष्पाधिकसौकुमार्येा । १,४१, । इति
कुमारः ॥ पुरोषं शत्‌ । गवाश्वप्रभति लान्म चपुरौषम्‌ ॥

अजक जख ॥ २८ ॥
अलं षज अजने ॥ अत ईषन्‌ स्या च किटुजादेश् |
धात); । अज्यते रसो ऽस्मादिलयुजौषं पिष्टपचनमित्यमरः ॥

अम्नरौषः ॥ २९ ॥

अयं शब्दो निपात्यते । अवि शब्दे ॥ अस्मारौषन्‌।
तस्यारूडागमः । अष्वरौषमाकाशं खेदनौो च । अश्वरौोष- `
मिवाभाति सुखं ते मरूतासज 1 अम्बरौषः पुमान्‌ खाष-
मिति गोपालितः ¦ ल्लौवे ऽम्बरौषरं भाष्टो नेत्मरः॥

स्क

ङ

न्व

पन्नास्‌ श्तौ

+ + च ~ †

[त

"419. कुः
मनं ; 8 ॥#

(१) । र मनेश्रुी ॐ
५ ¬+ 4 ह

उणादित्तिः । १५१

छु णुपृकटिपरिशरौ टिभ्य ईरन्‌ ॥२०॥
एभ्यः षड्भ्य ईरन्‌ स्यात्‌ ॥ करोरो ठच्तभेदो वंशाङ्करख ॥
शयत इति शरौरं प्राणिकायः॥ पूयते ऽनेनेति परौरं
फालम्‌ ॥ कट रः कन्दरो जघनदेगश्च ॥ पटीर कन्दकः कामः
पटोरयन्दनद्र.मः ॥ शौटोरस्त्यगिवोरय)ः। ब्राह्मणादि-
त्वात्‌ शौटौयम्‌ ॥ हिडि गल्यनादरयोः। बाहलकादतो ऽपि
च । दिशत इतस्ततो गच्छतौति हिर्डोरो ऽच्िकफः फन
इत्यमरः। दाडिमे ऽपि च दिर्डोरम्‌ । २७०, । इति हारा-
वलो ॥ रूपरल्लाकर उपाध्यायसवेखे च हिर्डेरादेख ड
इत्यभिधाय डिर्डोर इत्यपि साधितम्‌ । तचिन््मम्‌ ॥ किमी
रतणोरजम्बौर कुभोरङुटोरादायो ऽपि वाइलकादेव
बोडव्याः ॥

वशः कित्‌ ॥ २१॥

बश कान्तौ ।॥ अस्मादौरन्‌ कित्छात्‌। सम्सारण-
दिकायंम्‌ । उशीरं बौरणमूलं न स्तो ॥

२,

कशेभ्‌ ट्‌ च। र९।
कश इति सौतो धातुः ।॥ अस्मादोरन्‌ तस्य सुडागमच्च।
कगमोरो टेशभेदः। कश्मौरश्ब्दटो गन्तव्यपरयं वाणिजे ।
पां &०२,१२, । द्र्य खरखत पुषोद्‌रादिलास्ाधितः

© न~ > [पे +

सवेखे त्वत्रैव सूत्रे । तत्पक्तान्तरः द्रव्यम्‌ ।

छज उच्च ॥ २२ ॥

क रोते रौरन्‌ किल्खात्‌ रकारस्योकार्। कुरौरं मेधुनम्‌।

१५२ उणदित्ल्तिः।

कपिलिकादित्वाल्लवे कुलौोरः ककटः॥

घस; किच॥ २४ ॥

घसेरोरन्‌ किव्छ।त्‌ । उपधालापे कत्वम्‌ षत्वम्‌ च ।
तोर पयः । स्षोरिणा ठच्ताः।

गभीरगम्नीरौ ॥ २५॥

एतौ निपालयेते । गच्छतेभकारान्तादेशः । पन्ते नुमा-
गमथ। गभौरम्‌ गम्मौरमगाधो गहनं च। बुर्वन््येव
हि तष्णौकां राजन्‌ गम्बरौ रवेपसः । लघवे घोषयन्त्येव न तु
कुर्वन्ति किच नेति भागङत्तिः। भवां ग्मोरात्‌ जाः।
पां ४,३,५८, । गाग्भोर्यम्‌ ।

विषा विदा ॥ ३६ ॥

इमौ निपाते) षो ऽन्तकमेणि। ओहाक्‌ त्यागे ।
आभ्याम्‌ विपूव्वाभ्यामा प्रत्ययः । विषा बदिः । विदा खगं; ।
सखभावा द नये रव्ययतम्‌ ।

पच एलिमच्‌ ॥ २७ ॥

पचेरेलिमचप्रत्ययः। पचेलिमा बह्किरष्याः ।

श्ोडो धुग्लम्बलज्‌ बालन ॥ ३८ ॥

शो खप्रे। अलतश्चल्वारः प्रत्यया भवन्ति । शोष मद्यम्‌ ।
गलं खभावः । शैवलम्‌ जलनौलौ । शेवालम्‌, रेवालमपि ।
वाहलकादकारस्य पकारः । शेपार म्‌ शेवल्ा न स्वो श शल
जलनोलिक्षेति शब्दाखवः। शेवलसुपरोत्यर्घान्तरे । णां

५,२८४.० ।

* हव

न्दो अदं र्क्रभ-

पलक शशः,

4 गनि यकन स्यि न ४ ५-321-37

६ (4 11:05 = ^ अद १ अज कपटः +
वदनः; प. २५.५२
"न
र >, | } २ चै ----- ~
थ निरति थ सकु
^ 9 21

॥ 43114१7

रचित! चया भ्त भ्ल चिक

व त च: चव २
2 ।
कि १ च ^=
व १ सः. भारं

अभः (कच 25-॥
एसेभरनै स्विनि ५ प
(न) रः ह + : + (3.3. |)

# ४ ५
म,
3. च 87. 2.
॥
ह; १ र
4
993
१ १
॥

उणादिव्रत्तिः 1 १५२

कणिभ्याम्‌कोकणी ॥ २८ ॥

खडः प्राणत्यागे । कण शब्दार्थः । आभां यथाक्रम.
सूकेोकणो। मरूकाख्गः। काणुक; काकः ।

वलेर्कः ॥ ४० ॥

वल सब्बरणे। अस्माटूकः। वल्‌कः पच्छत्यलम्रूलं च ।

उल कादयश्च ॥ ४१ ॥

एति निपात्यन्ते ॥ वले; संप्रसारणम्‌ । उलूकः । उलूका
विन्द्रपे चकौ । सर्वस्वे त्‌ ऊर्व कर्णवस्येति पोदरादिल्वात्‌
दौघौदिकमप्युलुक इति साधितम्‌! वदेयंड्लगन्तादूकः ।
वावकदूकश्च वक्रौति भागह्तिः। सवे त्‌ यजजपदशाम्‌ ।
पां २,२,१६६ । इति वहलवचनाटन्यतोऽपि भवत्य्‌ क-
प्रत्यय इति क्त्वा वावदूक इति साधितम्‌ ॥ शभेरूको बुगा-
गमश्च । शस्बको जलशकतिरसुरविशेष्च। बाहलकाद्‌क
प्रयो बुगागम्। शण्बुकः शम्बको ज्ञेयः पूर्वः कान्तस्त॒
सव॑दा । ककारेण विना शेषो दृश्यते गन्धविस्र इति शब्दा-
णवः ॥ भल्ल परिभाषणे । भलक त्तः । प्रषोद्‌ रादिला-
इल्लक इत्यपि । तथा भलत्तरूको हय धातो; भाल्‌क
इति शब्दाणवः ॥ मह कारस्य धकारः । मधको ठत्तभेद
स्यात्‌ ॥ तथा जम्बूकबन्धूकवास्त्कणएलेकादयो ऽ प्यत्व
द्ष्टव्याः ॥

प्रजिमरिड्गम्याम्‌कण्‌ ॥ ४२॥

आभ्यामुकण्‌ स्यात्‌। रित्वाहुहिः ॥ शालूकम्‌ मूल

१५४ उणदिठरिः।

द्रव्यम्‌ ॥ मरति वषीसमयमिति मश्ड्को भेकः: । पाते
समितादिलात्क्रपमण्डकः ॥

नियो मिः ॥ ४२॥ ए

नवतिभिः स्यात्‌ ॥ नयति चक्रमिति नेभिञक्रावयवः।
नेभिः एथिवो समुद्रनेभिं पित्‌राज्नयेति ॥ या प्रापरे।
बाहलकादतो ऽपि मिः। यामिः खरङलस्ियोः। जादि
१४। इति चवगंतुतोयाद्‌ावजवकोशः ॥

अतर्‌ ॥ ४९॥

अरतिर्मिर्धा तोरूका¡ रारे ।। जसि वी स्तिया तरङ्गः ॥

भुवः कित्‌॥ ४५॥

भवतेमिंः किद्वति। भवन्ति भतान्यस्मित्रिति भमि-
महो अन्नञाते कः। पां ५,२,७२। भमिका। अन्यरूप-
यं दन्यस्य प्रवेशस्वच भूमिका । कछदिकारादिति डेष्‌ ।
भूमोपतिः ॥

अश्राते रश्च ॥ ४६॥

अशू व्यात्तो। चरतो भिः। धातो रशादेशः रषिः
किरणो रज्ज ॥ |

द्‌स्मिः ॥ ४७॥

दल विदारणे ॥ अतोमिः। दलिममिन्द्रायुधम्‌ विदुः

वोज्याज्चरिभ्यो नि. ॥ ४८ ॥

वबौगतौ। ज्या वयोहानौ॥ ज्वर रोगे। प्रषो-
द्रादिलात्‌ णत्म्‌। वैरिः स्यात्‌ केशविन्यासः। कुर्दिः

1, ।

"+ ~ ~)

न १ = * न
त 1. ०१ न 9)

भर

` ५
८ क ३
न क
-81-२1१8-
{3
त भृ
"4.
नि} द्धः

एकव अभद

ण भिः४.४>

॥ . नि |
मिः - नवत ४ नि)

प्र १ (५ ४
(9

उणादि्ठत्तिः। १५५

कारादिति डेष्‌। प्रवेणौ च खिथाभुभे इत्यमरः तिस्र
वेष्यो ऽस्यामिति चिवेणिः। पूर्वपदादिति रत्वम्‌ ॥ ज्यानिः
षति: । ज्वरल्वरेव्यादिनोट्‌। जर्णिः स्तोरोगः ॥ वाु-
लात्‌ टक्तशब्दे। अतोऽपिनिः। क्तोरिः। कदि
कारादिति ष्‌। च्तोणो॥ क्रीज. कणि; । करोर ।
सस्यक्र णौ ॥
सृवुिभ्यां कित्‌ ॥ ४८ ॥

सरतेवृषेञ निः किव्छात्‌ वर्ण । पां ८, ४,
१,१। इति णत्वम्‌ । सृणिः स्यादङ्करे पुमान्‌ | आर-
चमग्नमवमध्ये सुणिम्‌ शिताय्म्‌। ५,५,। इति माघः
खरः स्िवामित्यमरे प्रमादपाठः खणिर्दयोरिति वोह.
व्यम्‌ । वु्णिः चतरियवैश्ययोः ॥

अङ्ग नं लोपखच ॥ ५० ॥

अगि गतौ॥ अतो निनंलोपञ्च धातोः । अग्निर्वह्किः।
वृषाकप्यम्नोति । पां ४, १, २७,। डनेष। रएकारान्ता-
टेशः। अग्नायौ इतसुक्प्रियेत्यमरः ॥

वदि्िश्रयुदुग्लाद्ात्वरिभ्थो नित ॥ ५९॥

एभ्यो ऽष्टधातुभ्यो निप्रत्ययो भवति स च नित ॥ वड्धि-
रभ्निः॥ णिः पक्तिः। निेणिसत्वधितेह्िरौ । अमं
२०२, १७॥ योरि; कथिप्रदेणः॥ योनिः भगं योनि-
दयोरित्यमरः॥ द्रोरिः सेचनी जनपद्‌ विशेषे ऽपि॥ म्लानि
दीबच्यम्‌ ॥ हानिरपचयः चय । परिहाणि;। प्रहारिः

( ४

~~~
१५६ उणादितठठन्तिः ।
छत्यचः। पां ८, ४,२९। इति णत्वम्‌ । यच्ोक्तमनमाने
व्यादि। पां, ४, २९, १,। तत्यरिगणनं तत्पमदा
६ [प 6 0
इत्यत्रैव रचितः । ज्वरत्वरेल्यादिनोट्‌॥ तणिमिनः ॥

बाहलकात्‌ गौडे ऽपि निप्रययो छखल्वम्‌ च । शिनिः

चत्रियः॥ तथा न््ायते रपि न्तानिः। मा गाच्ानिं

खणष्लोति ॥ १९, सूर्य तकम्‌ । -
घुणिपृश्नि पार्किचणिभर्णि ॥ ५२॥

८ 2. एते पञ्च निपात्यन्ते सेचने । निप्रत्ययः गुणा.

८2 ९५८ ८
4.2

भावः रिः किरण ॥ सा अनो । ब
यृषेवृ दिश । पाण्णिःपादतलम्‌। उद्व जयल्यङ्गलिपाशिभागान्‌ ।
१, ११, इति छुमारसम्भवम्‌ ॥ चरेरुपधाया उत्वम्‌ । चूणिः
कपदकसङ्या । चृणं प्रेरणे। अशेषविच्॒ तकं चूणयति
ष्वंसयति। अत डः। चूणिमुदाभाष्यं कपदंकश्च । कछदि-
कारादितिडनेष्‌ । चूणों कपटकशतमिति सुभरूतिचन्द्रः॥
बिभतंरूलम्‌ । बर्णिधेरणौ॥ घुशिरप्यत्रेति रन्तिदेवः ।

बृ.भ्यां बिन _॥ ५३॥

आभ्याम्‌ विन्‌ स्यात्‌ ॥ वविघेस्मरः ॥ दर्विः सूपकारो-
पकरणद्रव्यम्‌ । सियाम्‌ ङीष्‌ । दर्वी । दर्वोकरो दषे
दन्दशूको विलेशय इत्यमरः

ज्रट. स्त जागरभ्यः किंन ॥ ५४॥

ज वयोहानौ । शुं हिसायां। स्तज्‌ आच्छादने ।
जाग्ट निद्राच्ये॥ एभ्यः किन्‌ स्यात्‌। कि्लादिल्म्‌

~~~

उणादिठत्तिः । १५७

रपरत्वं च । जोरि पशः ॥ भोविंहि खः॥ स्तोरविरष्वर्ुः ॥
जाग्छविनुपतिः ॥

दिवो दे दोर्धश्चभ्या सस्य ॥ ५५ ॥

दौव्यतेः किन्‌ । दिवं चनम्‌ । अभ्यासस्य दौषः । वलि-
ह्लोपः। दौदिविः स्रगेभक्तयोः । दौ दिविरस्तिवामन्ने ॥

छषिघुधिच्छविग्छविकिवगेदिवि ॥ ५९ ॥

एते क्जिनन्ता निपाव्यन्ते ॥ इकज्‌ । छविस्तन्त॒वाय-
दयम्‌ ॥ षु सेचने । छ ववं राष्ट: ॥ छो । खत्वं च ।
छविर्दीसिः ॥ लिष्ठतेद् स्वत्व च। खविस्तन्तुवायः \-
टोव्यतेः क्जिको पूव [त्‌ । स्यतञ्ाबः किकोदिवौरिति विक्र-
मादित्यक.शः। इितीयो ऽच दों इति बणं विवेकः । जसि
च। पां ७, ३, १०९, इत्यत सूते क्िकिपूवंस्य दिषे-
धतोरिक्रारस्य रोष कख ऊिकिदोविरव्याघु इयुक्तम्‌ ।
वोपालितेन किकिदिरमहिकखावबः स्यादिति सवं इसा: ¦
मन्ते तु चारण किकिदोविना। ऋष्व १०,९७, १३,।
दरति प्रये,गो ऽस्ति।

प्राते डतिः॥ ५७॥

पारच््णे॥ अतो उतिः स्यात्‌ । डिच्वात्‌ टिलोपः।
पातोति पतिः खामी । पतिना सिद्धे परणाति पालयती-
व्यथे" विधानमिति पारायणम्‌ । बहगणवतुडतीति। पां
१, १, २२,। वबतुसाह चयदितस्य उतिग्र॑हणादस्य ङतेर-
संल्यात्वम्‌ । डतिच। पां १, १,२५। इत्यत्र संख्या-

१४

/#

१५८ उणदिछठत्तिः ।
ग्रहणानुत्तरस्य षरसनज्ञायाअभावः। ततः पतय इति जसो
लक न भवति।

प्राकोक्तिन्‌ ॥ ५८ ॥ ।

शकट शक्तौ ॥ अस्मा तिन्‌ । शक्तत्‌ पुरौषम्‌ ॥ वा हलः
कात्‌ यज्ञः कश्च। य्त्‌ कालखण्डम्‌ । गवाश्वप्रश्तिताः
न्यचग्छत्‌ । यकन्मेदः।

अमेरतिः ॥ ५९॥

अमगतौ। अस्मादतिः स्यात्‌। अमतिः कालः।
बाहुलकात्‌ व्रततिन्र॑ततो। मालतिमीलतौ । सखपति-
रित्यादि । |

वददिवस्यति भ्यञ्चित्‌ ॥ ६० ॥

एभ्यो ऽतिशिद्वति । वहति: पवनः । वसतिग॑ ह-
यामिन्योः स्ियामित्यमरः॥ अरतिः क्रोधः॥ बाहुलका-
दलतेरपि। अलतिर्मतमःचिका ॥

अब्दः को वा॥६१॥

अञ्चतेरप्यतिप्रत्ययः ककारथान्तादेशो विकल्येन ॥
अङ्तिवातः । अञ्चति; स एव ॥

खन्तर'द च ॥ २॥

न्ते रतिः । अ डादेशश्च धातोः॥ दन्ति दुर्निंमित्तमनये-
व्यं हतिदानम्‌। अंहतिरतिना सिद्धे निरक्ताथमेतत्‌ । क-
लिङ्ास्त अहते; किनि ग्रहादित्वादिटियहितिशब्दमि- ;
च्छन्ति ॥

८५
उणादित्तिः । ११४.

रमेत्‌ ॥ ६२ ॥

रमतिरतिनिंद्ववति ॥ रमतिः कालकामयोः॥

रटडःः करिः ॥ ६४ ॥

षूङ्‌ सूतो ॥ अस्प दातोः क्रि गव्यः स्यात्‌ । गुणाभावः ।
सरिः पण्डितः । स्विदाम्‌ सरोति व णंदटेशना॥

अद्‌ शदिभृशमिभ्यः क्रिन ॥ ६५॥

एभ्यः क्रिन्‌ ॥ अदिः पर्वतः । अद्रयो द्रुमभेलाका इत्य-
मरः॥ शद्विः शकंर ॥ भूरि प्रचर काञ्चनम्‌ । भोरिकाः
कनकाध्यत्तः| अमं २, ८, १, ७, ॥ शस्वित्रद्मा ॥

वंक्यादयञ्च ॥ ६९६॥

क्रिनन्ता एते निपात्यन्ते ॥ वकि कौटिलेय। वक्रिवाद्य-
भेदो हदार्‌ च॥ टुवप। सम्युसारणाभावः। वप्रः
त्ेचमिति नगनवत्तिः॥ अंद्किरघ्ि्रणः॥ तदिः सोचो
धातुः] तद्दिमो हः ॥ विभज्य नक्तन्दिविमस्ततद्दरिणा। किं
१, ९, । इति भारविः । कदिकारादिति डनेष्‌। तन्द्रौ॥
जिभौ । बाइलका हु एः । भेरिवं। द विेषः। रवः प्रगल्भा
हतभेरिसम्भव इति कुमारः । स्वियाम्‌ भरौ । प्रोन्मादभेरौ-
रद्‌: ॥

रा ग्रदि्थां चिप ॥ &७ ॥

आभ्याम्‌ चिप्‌॥ राजिः चणदा। छदिकारादिति डनेष्‌।
` रात्रोत्यपि। तिमिरपटनलेरवगुर्टिता राच्या इति॥ शक्ति,
कुस्ररः ॥ ।

८५

१६० उणादित्िः।

अदेस्िन्‌॥ ६८ ॥

अदेस्विन्‌ स्यात्‌ ॥ अन्तर्म नभेदः 1 तस्यापत्यम्‌ । इत-
खानिजः । पा ४,१,१२२, । इति ठक्‌ । आत्त यो सुनि-
रातयो नदौभेदटो रजञ्लेति धरिः । गोवध॑नठत्ता तु
अदे स्वित्निवेत्यदेस्विन्‌ स्यात्‌! नित्‌ । चारा्चिप्‌। निदिति
वचनाच्रकारस्य नेत्स ज्ञा । अन्तौ । अच्धिणौ । अचिण इति
पापस्य नाम । अचिर्मुनिः । अदे च्लिन्निदिति पारायणौवम्‌ ॥

पतेरचिन. ॥ ६९ ॥

प्रतेरतिन्‌ स्यात्‌ ॥ पततिः । पतच्रौ । पतत्रयः। पन्ल-
वाचकात्पतचरशब्दान्मत्वयंनिना तु पतत्नौ। पतच्रिणौ।
पतत्रिखः॥

मृकणिभ्यामोषिः ॥ ७० ॥

आभ्यामोचिप्रत्ययः॥ मरोचिर्दीसिः॥ कणोचिः पल्लवौ
भोक्ता निनादेऽपि च दृश्यत इति रभसः ॥

यतेखित्‌ ॥ ७१॥

टश्रोश्ि॥ अस्माटोविथिद्धवति। श्वयोचिरव्याधिः।

वेजो डिच्च ॥ ७२॥

वेज ई चिडद्ववति ॥ वीचिस्तरङ्गः। नजसमासे
ऽवोचिनःरकभेदः ॥ (क (4 (पद) (८, =^

ऋ दनिभ्या मूषन्‌ ॥ ५३॥

ऋ। न्‌ ॥ आभ्यासूबन्‌ । अरूषः सर्वं; ॥ हनूषो
रात्तसः।

उणादित्रह्तिः। १६१

पुरः कुषन ॥ ७४॥
पर अग्रगमने ॥ अतः कुषन्‌ | पुरुषः पुमान्‌ । विभाषा
प॒रुषे। घां ६, २, १०६,। इतिवा कोः काटेशः।
कुपुरुषः । कापुरुषः । अन्येषामपि दश्यते । पा० €,
२, १३७॥ इति दौधेः। पुरुषाः परुषा नराः । अमं
२, €, १, १;॥

परनदिकलिभ् उषच्‌ ॥ ७५ ॥

एभ्यस्िभ्य उषच्‌ स्यात्‌ ॥ परुषं निष्ठुरं वचः ॥ नदषो
राजपिः। अधर्मीटेव नद्घः प्रतिपेदे रसातलं । १, १४
दति कामन्दकम्‌ । नहुषः खररोमा च शेषवासुकितत्तका
इति विक्रमादित्यकोशे। नागराजविरेषे ऽपि नहुबः।
कलुषं पापम्‌ ॥

, पोयेङ्षन ॥ ७॥

पौय इति सौचो धातुः ॥ अ्रस्मादूषन्‌ । बहलवच-
नात्यन्े गुणो ऽपि। स्मृतं पौयघं नवच्तीर ऽख्ते ऽपि वा।
सपघ्तरातरपरखतायाः चौरं पेयुषमुच्त इति हारावलौ ।
पेथुषो ऽभिनवं पय इत्यमरः ॥ वाडइलका दङ्‌ रप्यूषन्‌ ।
अङो अः ॥

मरजेनुम्‌ च ॥ ७७ ॥

ट्‌मसजो शौ ॥ अत ऊषन्‌ स्यानुमागमच धातः स चाचो

ऽन््यात्यरः । सकारस्य ज शत्वम्‌ । दकारः । तस्य लम्‌ ।
जकारः । ततो जकारदयम्‌। मच्छूषा काष्ठमयं द्रव्यम्‌ ॥

१९२ उरटटि त्तिः ।

गण्डेश्च ॥ ७८ ॥
गच्डरप्युषन्‌ ॥ गण्डो सुखपूरणे। २०६, । इति
हारावलो । गख्डुषा चमसौ ससौत्यमरः ॥ स्ियां लाता
च गर्वा मन्वा सह लि च्येति चन्द्रगोमौ । गर्डषो
नापि कौ्तिंत इति वोपालितः।
अतर्‌; ॥ ७५ ॥
ऋ गतौ॥ अस्मादरः। अररुरायुधम्‌ ॥
कुरः किच ॥ ८०॥
कुटतेररः किद्भवति ॥ कुटस्वस्व्टहम्‌ । कित्पुयोज-
नम्‌ चिन्त्यम्‌ ॥
ष्रकादिभ्यो ऽरन ॥ ८१॥
शक्तोत्यादिभ्यो ऽटन्‌ स्यात्‌ ॥ शकटो ऽख्ियाभिवय-
समरः। सद्ोडन्ति शकटानौति तलति ॥ नडादिलात्‌
शाकटायनः॥ ह । वरुटः कीटभेद्‌ख वरटा हंसयोषिति
ककिगल्य्थः। कङ्कटः सत्ताहः॥ ख गतौ । सरतीति
सरटः; छकलासः॥ टह । वटः शिल्यौ ॥ कम्तेन-
लोपञ्च। कपटो माया॥ ककेमकंकर्थपर्पीणं सौचधातनां
काकटमकटकप॑टपपंटाः॥ कक्ख सने । कक्‌खटं कठिन-
ति धातुप्रदौपः॥ चप सान्तने। एषोदयदिला-
दत्वम्‌ । चपेटचपटौ तले ॥ मय गतौ। मयटः प्रसादे ।
मयटः । सयदटौ ॥ सबमिदं वर्णविवेके साधितम्‌ । एव-
मन्छे ऽपि करटादयो बोइव्याः।

उणादिहत्तिः । १६३

छकदिकडिकरिभ्यो ऽम्बच्‌ ॥ ८२ ॥
इ । कदिकडौ सौतौ धात्‌ । कटे वघावर रयोः ।
५ एभ्यो ऽम्वच्‌। करम्ब व्यामियम्‌ ॥ कदम्बो च्तभेद्‌; ॥

कडम्बो ऽग्रभागः॥ कटम्बो वादित्रम्‌ ।

कदेणित्यक्षिणि ॥ ८२ ॥

कटिः पूर्वोक्तः ॥ अस्मादम्बच्‌ शिद्धवति पक्तिरि बाये।
कादम्बः कलह सः स्यात्‌ । अमं, ५, <,॥

कलिकर््यौ रमः ॥ ८४ ॥

कल संख्याने । कद कुस्सिते ण्ट ॥ बभ्याममः । क-
लमः शालिभेदः॥ करदमः पड्पापयोः॥

कुणिपुल्योः किन्दच्‌ ॥ ८५ ॥

कुण शब्दो पकरणयोः । पुल महत्वं ॥ आभ्यां किन्दच्‌ ।
कुणिन्दः शब्दः ॥ पुलिन्दः शवरः ॥ बाइलकादलतेरपि।
अलिन्दो भवनेकदेणः । यस्यामलिन्देषु न चक्ररेव सुग्धा-
डना गोमयगोसुखानि । ३, ४८, । इति माघः । प्रज्नादि-
त्वादि दौषीदिरप्ययम्‌ । ग्ट करशे ऽप्यालिन्द दत्यमर-
दत्तः॥

कुपेर्वा वञ्च ॥ ८६ ॥

कुप क्रोधे ॥ अतः किन्दच्‌। वा वकारो ऽ व्यादेशः |
कुपिन्दङ्विन्दौ तन्तुवाये ॥

नौ षजेचंथिन्‌ ॥ ८७ ॥

षच सङ्के ॥ अतो निपूदीत्‌ घथिन्‌ । धिचात्‌ुतं ।

१६४ उणादिठत्तिः।

उपसर्गादिव्यादिना। पां ८, २, ६५। षत्वं । निषङ्-
धिरालिङ्गकः॥

उद्यते श्चित ॥ टट ॥

उत्‌पूर्वादतंघयिन्‌ चिद्भवति । उद्रथिः समुद्रः ॥

सतिं ॥ ८९ ॥

सतं घयिन्‌ शिद्ववति । सारधिर्थ॑न्ता ॥

खजिंपिच््ञादिभ्य ऊरोलचौ ॥ ८० ॥

खजं माजने । पिच हिसायाम्‌ ॥ ख्जदिपिच््रादिभ्यो
यथाक्रममूरजल चो प्रतयौ भवतः खजूरो न्तभेदः स्याठ्ख-
जरं रजते ऽपि च । स्यां खजूरौ ॥ करू । कपूर ऽस्त
सुगन्धिद्रव्यम्‌। बाहइलकाद्च लत्वाभाव इतिक्पेरोल
इत्यच हस्तिः ॥ धुनोति ; स्तुट्‌ च । धुस्त्‌रः कनकाहृयः।
अमं २, ४,२, ५८॥ वल्‌लरशाल्‌रमलूरकस्तुयीदयः । एत
ऊरान्ता निपात्यन्ते॥ वल्ल संवरणे। वल्लूरम्‌ शव्कमांसे स्या-
दित्वमरः॥ शालूरो मण्डकः । एवं मल्लूरकस्तूरौप्र च-
तयो ऽपि॥ पिन्ञादिभ्यः। पिच्छृलं कुशवतिः ॥ कचि
दोषौ । कच्चलोऽस्वौ स्तौगादाभरणम्‌॥ लङ्ग वृ हिख।
लाङ्कलं पुच्छम्‌ ॥ तमे वु्दौ घे्वे। तास्ूलम्‌ प्रसिदभेव ॥
ख हिसायाम्‌ । आदेदगागमो हदि । शादरंलो व्याघ्रः ॥
दुनोतिः इक्‌ च । दुकूलं वस्त्रम्‌ ॥ णवं कखला द्यो ऽपि ।
कुस श्चेषणे । कुखलो दन्यसकारवानेव । कुसोदं च कुलं
च मध्यद्न्् सुदाहृतम्‌। शब्दभेद १०० । इति ॥

उणादित्रल्धिः। १६१५

कुवश्वट्‌ दीर्घश्च ॥ ८९॥

कु शब्दे॥ अतश्वटप्रल्ययो भवति दौघंत्' च धातः।
कचः स्तनमतङ्गज ॥ स्वियाम्‌ कूचौ चित्रलेखनिका ॥

समोणः ॥ ८२ ॥

इणः सम्युपपदे चट दौर्वश्च धातोः । समोचः ससुद्रः ।
समोचौ हरिणो ॥

सिबष्टं ड च ॥ ८३॥

सौव्यतेखटुप्रत्यवषेरूत्व च ॥ सूचो दर्भाङ्करः । स्यां
सूचौ प्रसिदेव। टि्वमनभ्युषगस्य गौरादित्वालू चौति
महान्यासे ॥

शरमेवन ॥ ८४ ॥
भेव नूप्रत्ययः। शम्बो सुसललोहसुखम्‌ ॥
उल्वाद्‌यञ्च ॥ ८५॥

वनन्ता एते निपात्यन्ते ॥ उच समवाये। चकारस्य
लत्वम्‌ गुणाभावख । उल्लो गभः॥ शुच शोके । पूवंवत्सर्वम्‌ ।
ल्व" ताम्रम्‌ ॥ नयतिवैत्योर्नुमागमो षत्व च । निम्बो
वत्तभेदः । विम्ब' मर्डलमोषधिविशेषय्च । गौरादित्रात्‌
डेष । विम्बो ओषधिविशेषः ॥ धन धान्ये । धन्व' धनुः ।
तद्ये गाइन्वो धानुष्कः । के मम धन्विनो ऽन्यं । ३,१०, ।
इति कुश्ारसग्भवः ॥ जमु अदने । जम्बः कदंमः। शिवादि.
लात्‌ जाम्बः। तद्योगाञ्जाम्बवान्‌ ॥

खः स्तो ऽम्बजवकौ ॥ ९६ ॥

१६६ उणादिठत्तिः ।

तिष्ठतेरसम्वजवकौ भवतो धातोश्च स्ताटेशः।॥ स्तम्बो
गुच्छस्तणदिन इत्यमरः॥ स्तवकः पुष्यगुच्छः। तारका-
टिद्दात्स्तवकितः ॥ ।

श्रा ष्रापिभ्यां टटनौ ॥ ८७॥

भो तनूकरणे । शय आक्रोशे ॥ आभ्यां दद्नौ। शदः
कदमशष्यय)ः। नडशादात्‌ इलच्‌ पा०४,२,८८, । शाइलः ॥
पकारस्य बकारः । शब्दो निनादः शब्दवैरेति। पा०-
४,१,१०, । क्वङ। शब्द्यते शब्द करोति। शाब्दिको
त्रेयाकरणः ।

अब्दाद्‌यख॥ «ट ॥

ददनन्ता अमो निपात्यन्ते ॥ अव रक्ते । अब्दो ऽवस-
रमेवयोरित्यमरः ॥ कौतेननुम्‌ । कुन्दः पुष्यजातिः॥ हलौ
नुम्‌ गुणभाव । छन्दं समरूहः॥ कनो दोप्ौ। कन्दम्‌ ।
कन्दानि मूलसस्वानि विदुः कन्दास्त सकरान्‌॥ तु्देनुम्‌
च । तुन्दः खलोद्रम्‌ । तुन्दपरिखजः । तुन्दिलः । तुन्दो ॥
कन्दतेरचव निपातनात्ककन्दो दपविशेषः। तेन निहन्ता
काकन्दौ नगरौ॥

वलिमलितनिभ्यः कयन्‌ ॥ ९८ ॥

एभ्यः कयन्‌प्रत्ययः॥ वलयोऽस््ो हस्तभूष णम्‌ ॥ मलयः
पवतः। तनय; पुच्रः॥ बाहलकादामय गवयकिशलथ
दत्यादयो ऽपि द्रष्टव्याः ॥

वृदधोः षुग्द्ुकी च ॥ १००॥

उणादित्त्तिः। | १६७

ह णोतिहरतिभ्याम्‌ कथन्‌ यथाक्रमं घातः षुग्द्गागमौ
भवतः॥ हरय आखय ॥ दियते विषये रिति हदयं मनः ।
च्ट्धयं लिखति हदयस्य ल्ल खयद्‌णलासेषु । पां ६३;
५०,५१, । त्ते खः । रावणाङ्परिश्िष्टा त्वं हले खरौ |
मम। २०,२२। इतिभट्ि;ः। वाशु.के। चाकः
हदयशोकः ॥

भिपोभ्यां रूः ॥ १०९१ ॥

डमिजञ । पोर पाने ॥ अभ्य रः । सेरः सुभे
माद्रः। अमं १,१.१,४५, । पोवते रसानिति पेरुरा-
दित्यः॥ बादलकात्पिवतेखच । पारः स ष्व । सम्बस्रवपु
पारः परर्बासोदिनप्रणोरिति हट्चन्द्रः।

जत्वादयश्च ॥ १०२॥

प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ जनौ प्रादुभवे। नकारस्य
तकार१। जच, स्कन्धसन्धिः। जत णो। जच. णि॥ शोडोे
सत्व गुगागमश्च । शियः शोभाक्ननस्तर्‌ः। विदादि-
त्वादञि ओैयवः।॥ तनेवि पूर्वस्य नकारस्य दकारः वितद्र-
नदौ ।॥ कष्ठ बणे । वकारस्य दकारः । कद्रवे द; ॥ असु
चेपशे। अस्त्र नयनजलम्‌ । अद्रोतेरम्यश्र, तालब्यत्वात्‌ ।
श्ुल्ला खुत्वाखु घरां त्यजतोति कौचकवधः। पञ्चमे पादे
ऽद्ादयकश्चेत्यपारायणौयम्‌ ॥ एवं चण्छर्प्र्तयो ऽप्यचैव
द्रव्याः ॥

रशादिम्धां करन्‌ । १०२॥

१६८ उणादि त्तिः ।

रु शब्दे । शद्‌ शातने ॥ आभ्यां करन्‌ । रुरुमगभेदः ।
शातयतौति शत्‌,; । निपातनाद्‌ खलं च । प्रज्नादौ शच -
रितिपाठात्‌ शव्रुरेव शाट । विघ्न\नं शातवान्‌ रामं।
५,८१;॥ इति भट्िः॥

जनिदाचुदटव मदि शमिनमि जभ्य इत्वन त्वन्‌-
ल णक्निन्‌श्कस्यटडटाट चः ॥ १०४॥

जनी प्रादुर्भाव । ड्‌! चय.ङ। ख । छ । मदि ।
शम्‌ । णम । डभ्ञ्‌ ॥ एभ्यो नवभ्यो यथासंख्यं इत्वन्‌ त्वन्‌
बण क्तिन्‌ शङ्‌ स्यठ खट टच्‌ इत्येते नवेव प्रत्यया भव-
न्ति। जनित्वो मातापितरो।॥ दालं यज्ञकन्ध ॥ चौल'बलं,
खरिरिन्द्र कुशय। ख पिभ्यां किदिव्यतापि ख्णिशब्टः
साधितः. हश अ्र.षधिः। रत्छो मोनः। गौरादिव्वात्‌
ङनेष्‌ । मत्छस्व यामिति वलोपः। मसौ । ङोषो ऽन्यत्र
न यल्लोपः मद्यान्या । यः प्रतते । आद्यृदान्तोऽप्ययं सा-
धितः ॥ शण्डो ऽक्षतदारः॥ डिच्वात्‌ टिलोपः। नटो र्गो
पजौवो ॥ भरट: कुलालः ।

अन्येभ्य ऽपि दश्यन्तं ॥ १०५॥

अन्येभ्योऽपि धातुभ्य इत्वनादयो दृश्यन्ते ॥ पा पाने ।
पेत्वमखतम्‌ । कच बन्धने । णक्‌। कच्छः कूलम ॥ सरटो
वातः॥ ध्यै। ध्यातं चिन्ता॥ ज्ोतिर्छो यजमानः।
लज । लनिर्रीहः॥ एवमन्य ऽपि द्रष्टव्याः॥

कुसृरू भामदताः॥ ९०६॥

क च्य 1 अदृक
यवको वि अन गिर
१ निकोठात व =
४,८२.५ दिं बिह,
निद; दवं
किमन्य

दमाय द-प

~न क
१ 9

१ "1 भ
< # १ #. ~.

४ $ {१०२३ न

भ कै ं च
। =
( हम

श्रे ।

उणादितत्तिः। १९५

ङस शेषे । शअरस्मादुग्भ उम ईद्‌ इत इतेति चतवारः
प्रत्ययाः । कुसुम्भ महारजनं क्तौव-मति भान्ते ऽमर.॥
कुसुमं पुष्यम्‌॥ बुसोदं ठदिजोषिका। अमं २,९,४६, ॥
कु.सतो जनपदः ॥

सानसिवश सिपणसितण्ड ला ङ्क श्दषालेख्वलपल्व-
स।घष्णवशरल्य(: ॥ १०७ ॥

द्‌ पते निवाव्वन्ते॥ षण दाने। असिग्रत्ययः। उपधा-
तिः । सःनसिहिरणयम्‌ ॥ ठञो नुक च। वरणसिर्जलम ।
णु । प्वस्लवन्‌ । पणसिजलब्यहम्‌ ॥ तड आघाते। तरण्ड
ल, प्रसिद्वाः। गुण.ऽपि कचित दोषायत इति भावः। तुभे.
राप पारयक्ञस्तण्डला न प्रर हति ॥ अञ्जि लक्तरे । उगशच ।
अङ्गः णः । अडुगःऽस्वात्छमरः। संनिवेश्य कुशावत्यां
रिपनागाङ्ग शं कुशम्‌ । १५.०७, । इति रघुः । काशाका-
शदशङ्ग शमिति तालब्यान्ते चन्द्रयीमो ॥ चष भक्ते,
आलच्‌ । चषालो यू पकटकाः । अमं २,७,१८,॥ इल खप्रं ।
वलचप्रत्ययः। गुणभावः । इल्वलस्तारकाविरेषः । इल्वला-
स्सच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति या इत्यमरः । पल । पल्ल
लम ल्यसरः॥ जिष्टषा । खप्रत्ययः । ऋकारस्य कारः । भिष्णय
स्थाने च ऋचे च धिष्ण योऽग्नौ धिष्णयमालय इति धर-
णिः । शलेय;। शल्यं वा पु सि शङ्ना । अमं २,८,२१६ १,
हदि शल्यमिवापितम्‌ । ८.८७, । इति रघः ॥

मू डशक्यविभ्वः लः ॥ १०८ ॥

१५

२७० उणादिठत्तिः ।

मड बन्धने। शकर शक्तौ अवि शब्दे ॥ एभ्यः काप्रतयरः: ।
मल वक्नो ऽङ्किनामकः। अम० २,४,१,१२, ॥ शङ्ञा प्रिय-
म्बद्‌ इत्यमरः । अर्तो रसविशेषः स्यादम्त्लो सुखस्य भावनम्‌।
वकाररदहितो ऽपि मकारो ऽच। अग्तानवनश्ालानां पंक्ति
रिति श्चेषात्‌॥

मा्छाससिसुभ्या यः ॥ १०८ ॥

मा्ससिस्नुएभ्यो यः॥ माया छद्म अस्मायाभेधेति 1
पां ५२,१२१, । विनिः। मायावो। ब्रोह्यादित्वादिनिः।
मागो । मायावान्‌ । त्रनन्ति ते मूढ्चियः पराभवं भवन्ति
मयाविषुये न मायिनः। किराताजुनौयम्‌ १,३०। इति
भारविः॥ छाया स्याद्‌ातपाभाव उत्कोचप्रतिविम्बयेः;॥
सस्यं फले गुणे ऽपि च । सस्येन परिजातः ।पां ५,२,६ ८, ।
सस्यको मणिः। सर्व्वगुणयुक्त इत्यथः ॥वान्ताटेणः। सव्यं
द्कच्तिण वामयोः॥ वाहलकादनितेरपि थः। अन्व इतरः।
गदहादित्राच्छः। अषच्चढतौयाख्स्येति । पां ६,२,९९., ।
च दुक्‌। अन्यदौयः॥ तथ। सर्वादस्यतेरपि यः। समस्याघ
दूत्यचतु। अमं १, १, ५, ७,। समस्यशब्दं शकिसद्ोख । ¦
पां ३, १, <<, | इति चकारस्यानुक्त समुचयाघत्वात्ाधय-
न्तोति टेवः।

जनेय क्‌ ॥ ११० ॥

जन जनने ॥ अतो यक्प्रत्ययः ॥ आला वै पुत्ररूपेण ।
जायते स्यामिति स्मतेः। जाया पलो। या जारबतौ |

+ ३: 1५४)

| (= 4
+ 4 च्व प अशः; 1
१ विन च च.) ओ १ प;

रि वसवद ताक ६४

छने की क्थ

। ६ शभः क प त क
वि). १ सशय ष
न नवरिति शालुपादाथ्) द :

स , ` वि । ५] क ~ 8.
"भाच. 1 चन्न
। +
न । ` ड
विक 1 दव. कट न्यो
क
छ कै क
१; ११. अ)
9,

4 1 9101 7
वमः + + ,-१.६1.*

१ न्दतः "५. भश * ऋ 1.40

^
८.9
छ

:9 रन्न । भगं चक्तोतै
य व्नौ कना शरभेनः *
$थ द्चमरः। । ५ 0 सकि
-रदिनो $पि गवती त च

"न अधो ।

साहरससिक्वस्य 1 यः
1.0

उणादिद्ठत्तिः। १७१

तौवरजायेति गतप्रत्यागतं प्रञ्नत्तरजातिः। ये विभाषा।
पां &, ४, ४३,। इत्यनेनेवात्वम्‌। पत्ते जायेति संज्ञा
गम्यते जायाया निङ्‌ समासान्तः। पां ५, ४, १२४,।
युवजानिः । अन्यत्र जन्य निर्वादयुडयोरिति रभसः ॥

अघ्नयादयश्च ॥ १११॥

यगन्ता अमो निपात्न्ते॥ इन्तेर्यक्‌। अडागमोपधा-
लोपौ । अघ्नःः प्रजापतिः| ख्िवां टाप्‌ | अन्ना माहेयो-
त्यमरः ॥ सम्प वादा यक । आतो लोपः। सख्या प्रसि-
देव । सन्ध्या सायं प्रतिज्नयोरिति वासवदत्ताटोका। ईशा-
नभरूतिसंचयदइव सन्ध्योच्छलितः॥ कनो दोप्ौ। कन्या
कुमारौ । कन्यायाः कनोनच। पां ४,१,११६; | कानोनो
व्यासकणयोः ॥ बन्ध बन्धने । बन्ध्याप्रसूला ॥ कते कू ₹ ।
कड भित्तिः ॥ मनो ध च। मध्यम्‌ । मध्यान्मः । पां ५,२,८. ।
मध्यमः। मां ध्यायतौोति मद्भिति धातुपारायणौयम्‌ ॥
वेव यम्‌ ॥ तिकादिलवादाद्यायनिः ॥ एव महल्याऋय-
कश्यप्रखतयो दरषटव्याः।

सलामदिपद्यतिंपशकिभ्यो वनिप्‌॥ ११२॥

स्रा । मदो । पद्‌। ट। षरं । शकल्ट ।। एभ्यः षड म्यो
वनिप्‌ । स्रवा रसिकः। सख्रावानो। स्रावानः। महा
शिवः ॥ पदा पन्याः । अवं तुरगगर््ययोरित्यमरः। अर्वाणौ
अर्वाणः। अर्वणघ्सावनजः। पां ६, ४, १२७,। अच्छ
न्दसि । अस्ब॑तो । अ्रम्बतः। भायेतु छन्दसजमस्योक्तम्‌ ।

१७२ उणादिः ।

स्विवामर्वतो ॥ पव ग्रन्यः प्रसावश्च ॥। शक्रा स्तौ । वनो
रच। पां४.९,७,। इति डनित्रेपौ। शकरौ नदौ ॥

गोड शिरुदिजिरलि रम्यः कनिप्‌ ॥ ११३ ॥

एभ्यः सप्तभ्यः कनिप्‌ ॥ शोवाजगरः। स्वियां शौवरौ
गेधा।॥ क्रुष्वाख्गालः रुद्धा हच्धः॥ जवतेस्तडागमः।
जित्वा जता जित्वरख॥ तिता वायुः ॥ खत्वा प्रजापतिः ।
धुत्वा विश्णु; ॥ स्ियां जित्वरौ लादि बोइन्डम्‌ ॥

=

ष्याप्याः सप्रप्तारण च ॥ ११४ ॥.

ष्ये चिन्तायाम्‌ । प्येडः दौ ॥ आभ्यां कनिप्‌ सम्प
सारणचधातोःः। इहलः। पां ६, ४,२,। इति दौ्घः।
धोवा कद्यकारः। स्वियां घोवरो मव्छाधानी॥ पवा
स्थलः । पौवरो तरुणौ ॥ |

अद्‌धं च । ११५॥

अदेः क्षनिप्‌ धकारथान्तादेरः॥ रध्वा मागंः। अध्व-
नोऽलङ्गाम्यथं यदौनौ । अष्वन्वः अध्वनोनः। अन्तात्यन्ते-
ति। पां २,२, 8८, । डः। अध्वगः ॥

प्र रैरशद्‌ास्त्‌ खच ॥ ११६॥

दर गतौ । शाद गातने ॥ आस्यां प्रपूवभ्यां कनिप्‌
तुडागमञ॥ प्रेतवं सागरः । प्रेलवरो॥ प्रणवा स एव
प्रशत्वरौ नदौ ॥

सर्वधातुभ्य इन्‌ ॥ ११७ ॥

चवाद्शंनमिन्‌ स्यात्‌ ॥ इपचष्‌ । पचिरग्निः। तुंड ।

(व, #

त + अक

पि 2,
।

12 1१५ अनय
यापाः मत्रमाश्णं च

चू " १ | छ} क्श 7 न

उणादिः । १७२

तुख्डिः । तद्योगात्तर्डिभः॥ वलतेरवलिः । वलिभः । वटिः।
वटिभः । तुख्डिवलिवटेभः । पा० ५,२,१२९, । महाराजो
बलिः ¦ वलोत्वपि स्िवाम्‌। त्यक्तं सुखमस्येति वलोसुखः ।
तिरं वलो नां समाहारस्िवलौ तिवलि च ॥ मण । रिः
मणो । वांकख्मणोजल्याकटोव चः । स्थलादि तवात्‌प्रशंसायां
कन्‌ । मणिकिः। तदेव मारिकविम्‌ । पकदाडिमवोजाभं
माणिच्च गिडर विदुः ॥ वद्धिः दद्धिका नाम तचिया
जनपद्ञ्च। कोपधाद्ण। पा० ४,२,१२२,। वाद्धिकां
कङ्कनम्‌ ॥ यज । यजिः। अद्यो दिजान्देवयजोन्निहन्मः ।
२,२४,। दति भद्धिः॥ कनौ दीप्तपादौ। बाहलकात्‌
चक्रोर्घौ। काच्चिः। समादधे काञ्चिमङु्चयं कचानि-
त्यभिनन्दः । स्ियां काञ्चोदामनि बडवर्घररवेति गोव-
धनः ॥ गड़। गर्डिः॥ तड । तडिः॥ गल । गलिव-
ल्नवो॥ भ्राड। घ्राडिः पुष्पचयः॥ काश! काभिः,
ठेत्कोणलादित्वात्‌ जरज. । काश्यो । काशयः चत्रिवाः ।
तेषां निवासोऽर्‌ । काशयो देगः। काशिषु जातो भव इति
ठजि टौ । काशिकः । काशिका। काशिविषयान्तःपाति-
त्वाहाराणस्या स्तत भवलत्देन काशिषु भवेति सारसंग्रद्त्तिः
काशिका॥ वार। वासिः काषठभेदिनो॥ˆ घट । घटिः।
घटो । अघटिः कस्य चिन्नाम। अष्टटिस्यानम्‌॥ यती ।
यतिः। यतिव॑सिष्ठो यतिनां वरि्ः। यतीनां निवासो
मठः ॥ मल मल्ल । मल्लिः । मज्ञो च । कुटजमनल्लो। संज्ञायां

१७४ उगणादित्रत्तिः।
कनि मल्लिका ॥ के । केलिः क्रौडा। केलिः प्रयो-
जनमयेति केलः। आस्यते ऽस्मिन्निल्यासः। कलचासा-
वासथेति कैलासः। कष्णसपंवद्वित्यरमासः॥ वदि ।
वन्दिः॥ बन्दरौच। ताएव बन्दो;सवयः॥ मसौ परिमाणे ।
मसिः पचाच्ननं भेला । भेलानन्दो मसिमणिः । २१२.,।
इति हारावलो। ततैव स्वयां मसौ पाताच्ननम्‌। मसि-
नीपौति रभसकोशः । अरुणद्‌ तोऽपि । इषुखल्य मसयो
इयोः ॥ कुट । कोटिरग्रभागः। बाहइलकादत्र गुणः।
जट । जटिः। धूजंटः॥ कट। कटिः॥ हल । हलिः ।
हिल । डेलिः। प्रहेलिः ॥ बध । वोधिः। महाबोधिः।
पण । पणिः। विपणिः पणखवोधिका अमं २, २, २,॥
कलन्ते स्पर्धमाना भाषन्ते ऽस्मिन्निति कलिविंग्रहः।
तत्‌ कार णत्वात्‌कललियु गम्‌ । टनदि । नन्दिहदिः । वित-
दिषेदिनन्दय इति शवरघखामो । आनन्दे ऽपि च नन्दिः
स्तो पुसि स्याहणनायक इति वणंविवेकः। आवश्यक
शिनिः! ईशगानानुचरो नन्दोतु वाद्छःवनः। ऊदिति-
छोष्‌ । नन्दोसु लाः पितरः प्रोवन्तामिति पारावणौयम्‌ ॥
दपिषिष्दिडतिविदिक्छिदिकोतिभ्यश्च ॥ ११८ ॥
हरत्यादिसप्तभ्य इन्‌ स्यात्‌। इहरिविष्णावद्याविन्द्र
भके सिंहे च्येरवौ। चन्द्रं कोरे वङ्ग च यमे वाते
हरिः स्मतः। हरिहयो यश्वः । हरिशेतो हरौतः।
संज्ञायां कन्‌ । हरौोतकौ । गरादिलात्‌ डौष्‌॥ पेधि-

1 भाद्मं ॥ >, क्रा
"ऋ ¦ + | १ ९ 1.

। दिने १ ११. +}.

वात 9 पय दिकशने) हः:
पितवा गति 1३१ ५.४
किः च। 13. न,
॥. शिति 1 तप) छ [2 >=
| 1 प्रे स्धपदधिमे 7. ४74 २ >
च्रक्िरः-॥ तिमि "क
८

दिनि भेःयभ)

मितेनि ततमत |
५ कट्‌ भोरसिक प्रा नक कः क्कः! ३; ६: ह =
र्‌ कित्‌ +: खशः

> १
४ ४ की क्ष + +| >. द्‌; नदर ॐ ॥

न्ति ल कंकन: १.ब द्ये धति २

= 11.311. , ४ 1 ‡ श

उदिहि; १७१५

वचम्‌ । र।दित्रतो॥ वलिंर्दीपोपकरणम ॥ विद्यते पुखम-
स्यामिति वेदिः परिष्कता भमः, अम. २,८,१७, ॥
देदिबधकशषेत्ताच॥ सत सगशब्द्ने। इरादिकायम।
कोति; स्यात्प खय शसोः ।

इगुपधात्कित ॥ ११८ ॥

इगुपवादातोरिन्‌ किव्यात्‌॥ कष विक्तेखने । कषिः
कषेणम्‌ । छषौ । कपि एभूतफलवत्यजनन्दने । रघं ८.४ ।
ऋषौ गतौ । ऋषिर्वसिष्ठादिः ॥ रुचिदीँसिः॥ शुचि
शदिः ॥ लिप उपदेहे लिपिः । बाहलकाइत्वः च ।
लिविः। दिवाविभाप्रमेत्यादिना। पा २,२,२१,। टः |
लिषि करोति लिविकरः॥ तल निष्कषे । तलि; । तलौ
कूचिका ॥ एवमन्येऽपि दृश्व्याः । इगुपधात्किरिति प्रमाद्‌-
पठः खर विशेषादिति भाष्यम ॥

धमः सम््रस्तारणं च ॥ १९० ॥

श्वाम्यतेरिन्‌ कित्स प्रसारणं च ॥ समिवातः। मि
रियपि बाहलकात ॥

कमितमिशतिसतभ्मामत इच ॥ १९ ॥

क्रमु पादविक्तेपे। तमु काह्नयाम। शतिस्तम्भौ सौतौ ।
एभ्य तुभ्य इन्‌ कित्‌ । रएषामत दकाराटेणः॥ किमि
लुद्रजन्तुः। पामादित्वात क्रिमिणः। यवादित्वात्‌ क्रिमि
मन्‌ । क्मिरित्यपि सप्रसारणानुहत्त रिति के चित।
लपन्ति को टक्मयः पःरतस्तघैत इति सागरनन्दौ नागा-

१७६ उणादिः ।

अनप्रयोगख । कभिभवं कार्म मित्यादि वणेविषेके ' विस्त-
देर दशितम्‌ ॥ तिमि्भस््यभेद्‌ः स्यात्‌ ॥ रि तिमंचक-
शक्तयोः ॥ स्तिभिः समुद्रः ॥

मनर्‌ ॥ १९२ ॥

मन्यतेरिन्‌ किदुकारखाकारस्य ॥ मन्यते जानातोति
सुनिवसिष्ठादिः। सुनिरियं ब्राह्मणौ । बह्वादित्वा मू.नो ।
सुनेर्भीवः कर्म वा। इगन्तादित्यण्‌ । मोन संबाधं साधकम्‌ ॥

वणं्वलि्वाद्रण्ये ॥ १२३ ॥

वर्स; सौत्रो धातुः॥ अत इन्‌ कित्‌। धातोवलि-
रितल्ययमादेणः। करोपद्ारयोः पुसि बलिः प्राख्व्गजे
स्वियामिल्यमरः। चतुर्धीतदयंति। पा० २,१.२६, । यत्त
वलिः । देववलिः । हिरस्पे तु विः सुवणम्‌ ॥

वंपिवपियजिराजित्र॑जि सदि दनिवाश्िवादि वारि

म्य इञ ॥ ९२४९ ॥

एभ्यो दशभ्य इञ ॥ वासिण्छ दनवस्तनि ॥ वापिरूद्‌का-
धार, । स्तियां करदिति ड्‌ । वापौ प्रसिद्ा ॥ याजियंष्टा ॥
राजिः पंक्षिः। छयैष्‌ । राजी । वध्रकर ऽन्यत्रापि दृष्त
वप्रत्ययः । पा० ५,२,१०९,४, । राजीवं पञ्चम्‌ । राजोव-
राजोवश्लोलशद्धः । ७, <, । इति माघः 1 व्राजिवीतानौ ।
सादिः सारथिः॥ घाति; पक्तिजन्धनौ स्यात्‌ । निघाति्लह-
चातिनौ॥ वाच शब्दे। वाशिर्‌ग्निः ॥ वदेरन्ताद्ादिविदान्‌
बहलवचनादण्यन्ताद्पौज, । वदन्तीति वादयो बाचका

॥1
॥
ह † ॐ #
¬
1#
= (1
॥
1 ८8 # > ॥
क ९
ष ९ ,
कै = र
५ र ् । ॥
। तै क ¶
ष |] र
७४ 9५

भ्व

र $ +~ 1. { ~ = क ५१ ॐ

+ 1144.

६१ ५ ९ -;+--# 1.1
ऋ १ १९९ ४

॥ "#
५२ । ज (4 ६ 18। ‡
॥ " "च

उणादिदठत्तिः । १७७

इति भ्रूवादिकते न्यासः ॥ वणोतेर्यन्ताहारिर्गजबन्धनौ ।
जले तु क्तौवम्‌ । आवारिर्हष्टवेश्मस्िति शब्द्ारःव ॥ बाद-
लकाुजो ऽपि । हारिः पथिकसं हतो । सम्प्रहारिः॥ खटते;
खाटिः शएष्कव्रणस्थानम्‌ । कुखाटिः स्यादसं ब्रह; ॥

णद्ो भख ॥ १२५ ॥

णह बन्धने ॥ अत इञ्‌ भवान्तादेशः । नाभिः स्यात्‌
चच्रिये पुंसि नाभिः प्राखङ्गञे स्वियाम्‌) ङेष । नाभौ ।
प्रू नाभः कायस्येति नात्र नाभिरेकटेश्िनोति न्यासः।
नाभिशब्दः पुलिङ्गो ऽप्यवं प्राखङ्गे गतानुगमात्‌ प्रयुज्यत ।
तथा च क्िरातकाव्यम्‌ । समुच्छसत्पङ्कजको 9कोमसे रपा हि-
तयखोखयुपनोविनाभिभिः ¡ ८,२४, । अत एव खयनाभिम-
गमद: कस्तूरो चेति खगनाभिशनब्दश्य एरत्वमित्यमरकोश-
टोकायां दशितम्‌ । गवादिषु नाभि नभं चेति पाठादितायं
चत्‌ । नभ्य तलम्‌ । सि्मादिलान्राभिलः। अजिति।
पा० ५,४३.७५५ । योगविभागेन ससमासान्तः पञ्चनाभः ॥

छषेनु डिग्छन्दसि ॥ १९६ ।

छषतेरिञ्‌ हद्धि घातो; ॥ कार्षिंरग्निः। भाषायां तु
कषिः॥

खः शङ्खन ॥ १२७॥

अस्तेः शङ्नौ वाच्य इन्‌ ॥ शारिः प्तौ । शारिका।
कारिकाम्‌ । विभाषा हच्तस्मेति। एा० २,४.१ |
पच्च एकवद्भावः । क्लौवल्म्‌ । शःरिम्त पाणकेो पसि । परि-

१७८ उणःदिठत्तिः ।

णायेन शारौन्‌ इन्तोति शारिका ठत्तिः। शकुनेरन्यत्
शरिहिखः। कपिलिकादित्वाह्ललम्‌। शालिः । दुःसहो
ऽपिशलिः । बाद्वादितादिज्‌ । आपिशलिः ॥

कज उदटौोचां कार्षु ॥ श्ट ॥

कज उदौचां मतेन कारुषु वाचेष्ठिज्‌ ॥ कारिः शिल्यो
शिल्यिनो ऽन्य करिः ॥

जनिघसिभ्याभिण ॥ १२९८ ॥

जनो । घस्‌ ॥ अआभ्यामिण । जनिवध्योश्चेतौणव्रदि-
प्रतिषेधः । जनिजंननम्‌॥ घासिरग्निः॥ वाहलकात्‌ शल-
तिपलतिभ्यां च । शलिपालो स्ियासुमे इति वाचस्परतिः॥
प्रत्ययान्तरकरणं स्राथ॑म्‌ ॥

अज्यतिभ्यां च ॥ १२० ॥

आजिः संग्रामः॥ आतिः शरातिपक्तो । शोभन आतिः
स्वातौ नत्तचम्‌॥

पादे च॥ १३१॥

पादे चोपपदे ऽज्यतिभ्यामिण ॥ पादस्य पदाज्यातिगो-
पहतेषु । पा० ६,३,५२, । इति पदादेशः । बहलवचना-
दजर्वोभावाभावः। पदाजिः पदातिः पद्ग उच्यते ॥

अशिपणाय्यो रुडायलुकौ च ॥ १३९॥

अश्‌ व्याप्रो। पण व्यवहार आय्यप्रत्ययान्तः॥ आभ्या-
भिण्‌। अनयोय वाक्रमं रूट्‌आयलुकौ च भवतः। राशिः
पुच्ः ॥ पारि; करः ॥

५५३ =
नशि चः

की

।: । बाच धि

कश सदी क्वि
शिशिन इच्च करिः १
त्री) पि ४.

च+ {न

*१ ग

उणादि त्तिः। १७९

बात डिच्च ॥ १२२॥

बातेरि णप्रत्ययो भवति डिच्च । डिच्वात्‌ टिलोपः ॥
वालौति विः पक्तौ । स्िवां वौव्यपि । बहुवि जयति बनम्‌ ।
अटन्ति वथो ऽस्यामित्यटविः। पदस्यविः पदविः। करदिति
ङोप्‌ । पद्वो । वेजो डिचेव्यपाध्यायखवं खम्‌ ॥

प्र दरतः कपे ॥ १२४॥

परपूवीदरतेः कूपे वाच्य इण। सच डित्‌ । प्रहिः
कूपः । कूपाद्न्य् हरिः ॥

नो व्यो यलोपः पूर्वस्य च दोर्घः ॥ १२५॥

व्येज्‌ सम्बरणे ॥ अस्मान्निपूरवादिल्‌ । धातोयलोपः।
निगनब्दस्य दोघत्वम्‌ ॥ नौविवीसःव घनो । स्वियां डष्‌ ।
नौवो । नोवोः प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण । नौवो मूल-
धनमपोल्यमरः॥ वसिवपियजिराजिव्रजिसदिहनिवागशिवा-
दि्वारिभ्य इञ्‌ इत्यत इञ _इत्यतानुवतंते। न लिण्‌।
उत्तर चोदात्तवचनात्‌॥

समाने ख्यः स चोद्‌ात्तः ॥ १३६ ॥

ख्या प्रकथने ॥ अतः समान उपपद्‌ इञ्‌ स चोदात्तः।
समानस्य सभावः। टिलोपयलोपौ । सावनडङादिकायंम्‌ ।
सखा मिरसदहाययोः । सखायो । सखायः । सखायो ऽस-
खा । अल्पाथे नज । यथ्ालवणं व्यच््ञनम्‌ । किञचिल्लवणस-
हितमिव्यर्थः। एव च । तत््ादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तद्‌-
ल्मता। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नजः षट्‌ प्रकौत्तिताः॥

१८० । उणादिः ।

सखिना वानरेन्द्रेण वानरेश्च महाबतरि्ादौ कचित्‌
षिसंज्ञा॥

आङि त्रिहनिभ्यां खश्च ॥ १२७ ॥

` विहनिभ्यामाङ्युपयद्‌ इज.। स च डिडवति। आङ

स्वय ॥ अखि; कोणः । ियः पाल्यखिकोखय इत्यमरः ।
सुप्रातसुष्वति। पा० ५,४.१२०,। चतुररः॥ अदिः;
सपंः। अहिवत्रासुरे ऽपिच। हन्ते ८,। इति विश्ठः।
अदहिदिषस्तद्ववता निगम्यतां। १,४१, । इति म,घः ॥

अच इ: ॥ १२८॥

अजन्तादा्तोरिः स्यात्‌ ॥ लंज_। लविश्छ्टको लोहः,
पूज. । पविवेच्छम्‌ । वचा स्वो हौरके पवाविव्वभरः॥ ठ्‌।
तरिव'वादिख्यापनभार्डम्‌। स्वियां तरो। तरोषु ततरत्यम-
फल्गु भ्यर्डम्‌ । २,७६.। इति माघः ॥ रु । रविभयनम्‌॥
ङु शब्दे कु वण इत्यतो वा कविः काव्यकत्ती। कविः का-
व्यकरे स्रौ कविर्वाल्मौकिश्टक्रयोः। विश्व" वान्ते २३, ।
विनयेन विना का यरीः का निश शशिना विना। रहिता
सत्कविल्ेन कौदशौ वाग्विदग्घता । कवे्भावः काव्यम्‌ ।
कर्मवा। अस्धितन्रयं ऽपि काव्यम्‌ । तद्योगात्काव्य' तन्गन्यो
ऽपि । स्वियां कवोत्यपि । अतररिः शतः । कपिलिकादि-
त्वादलिम्बमरः। अलमलेरिव गन्धरसावम्‌। €,१२,।
इति समाघः। अलतेरजन्तादिनिः। अलौ नान्तो ऽपि।
अलिमधकरो ऽलौ चेति शब्दा ण॑वः। मलिनिमालिनि मा-

+ 9

४.

त

[4
॥

उणा दिकत्तिः । १८९१

धवयोषिताम्‌। &,१, । इति माघः । दलतेदंलिः खलो लोष्टं
लिष्टना स महान्दरलिदयोरिति रन्तिदेवः ॥ उखनखेति
नखः । नेनातिक्रामतोति नखयतेरेव इः। नखिः।
शसेण पणितु' व्यवदहतु ` शोल मस्ये ति णिनिः ।` शस्छपाणौ ।
नदोनां च नखोनां च ङ्गं शस्त्रमाणिनां विश्वासो नेव
कात्तैव्यः स्त्ोषु खजङुसेषु चेति ॥ सूचयतेः सूचिः । यस्य
वजमयेभदे भिद्यन्ते लोहम्‌ चय इति बालरामायणम्‌ ॥
इदहेक इति वक्तव्ये ऽच इति वचनं सन््यत्तरादप्याचारकि-
बन्तादययथा स्यादिति भाष्यम्‌ ॥
खनिकंव्यंज्यसिवसिवनिसनिध्वनियन्धिचरिभ्यश्च ॥

॥ १२८ ॥

एभ्यो दशधातुभ्य इः स्यात्‌ ॥ खनिद्र व्यस्ानम्‌ । एमो-
द रादिलात्‌ दोषेते खानिरित्यपि । कोशः कतः सकलसत्‌-
खानिरन्रवानिति विक्रमादिव्यकोशः॥ कपि खः ॥ अन्नः
प्रेषणिकः। कदिकारादिति डेष्‌। अचो मङ्लार्थः॥
असिः खड्गः ॥ वसिर्वस्वम्‌। वनिरग्निः । धान्यवनिर्धान्य-
राशिः। वनु याचने। उनिं याचजाभिच्छतौति कच्‌ ।
वनोयति। तदन्तात्‌ णवुल्‌। वनोयकः प्राक इति वणदेश-
ना। गद्यरामायणकाव्यं तु कपण इव नवनौपकोपरेवितः
पवेत इति श्चेषादोष्टषकारवानपि वमौपकशब्दः॥ सनिर-
ध्येषणा ॥ घ्वनिः शब्दः ॥ ग्रन्थिः पव । ग्रयिनी पर्वपरषौ
इत्यमरः ॥ चरिः पश्ः॥ इलि सिद इवचन सखरार्ध॑म्‌ ॥

१९

१८२ उणादिहत्तिः ।

ले छन्दसि ॥ १४० ॥

हतिम्कन्दसि दः स्यात्‌ । वर्ति गकमं द्रव्यम्‌ ॥

भ॒जेः किच्च ॥ १४१ ॥

भुज पालने ॥ अत डः किद्वति । मुजिरग्निः ॥

कृग्ु शुप्कुटिभिदिष्ठिदिभ्यश्च ॥ १४२ ॥

एभ्यः सप्तभ्य इः स्यात्‌। स च किद्वति॥ इ्वादि
कायम्‌ । किरिवराहः॥ गिरिगाताक्तिरोगयोः। गिरिका-
णः॥ शिरिहन्ता॥ पुरिनंगरं नदौ च॥ कुटिः शला ॥
भिदिवच्रम्‌ ॥ ददिः परशः ॥ बाइलकात्तरतेः सन्वत्तक्‌
चाभ्यासस्य । तरतेरिप्रतल्ययः स॒ च कित्‌! सन्वत्‌का्य॑म-
भ्यासस्य च तुगागमः। तित्तिरिः पक्िभेदः स्यादिति
प्राणिरजतादिभ्यो ऽजित्य्र रक्षितः॥

क्टिकंप्योनंलोपश्च ॥ १४३ ॥

कुठि गतिप्रतिषाते ॥ कपि चलने ॥ अभ्याभिः किञ्च
वति धातोर्नलोपश्च। कुटिः पवत्य; ॥ कपिर्बानरो
वर्मनाम च। हषः कपिरस्येत्यन्येवाभपौति दौषः । हषा- `
कपिः शिषै विष्णौ पान्ते ऽमरः। कपिज्ञात्योटंक्‌ । पां
५,१,१२७, । कापेयम्‌ । दषाकपायो ओोमौयोारिति यान्ते
ऽमरः। कपिशकपिलौ लोमादिसिष्मादो ॥

सर्वे धातुभ्यो मनिन ॥ १९४॥

सर्वधातुभ्यो मनिन्‌ स्यात्‌ ॥ क्रियते तदिति कमं
क्रिया। अधं्चादित्वाल्कमांण कुरुते शभम्‌ । कम

५, 1,
अनकक
भ अम ४

किमथ कश": }
+ क्‌ +.

ॐनिः +. 7
५,

॥ ॐ, क अ +
‹
[कानि ^ १५ ` 5४ \
न क ४
0 ५ पुति मूर दमि मे.
9.4 २ र

अ

€ ज
॥

-, + + ~
। 0, 2, + 112.
१ ० भा. ८. भ -4 नि.
वह 4 २1१ कौर = 4 ।
कन) ५४३4. < 4

पि तिकि, सनि च्वोत्‌ः9 चवा €

५

> न्द श्वकः
+ ६" न्प. (4.1
। नर स्म ध अ :१४६ ४

इ ५1४

न्क न्क

+
क
छ 10

ह = क ५६ # #: च
श (# १ -च ५ र्थि
7 रसा;
- 1

उशादिद्ठततिः । १द्दे

क्रिथायां च पुंनपुसकयोमं तमिति रद्र: । तदयक्लात्‌कमेणो
ऽश । पा ° ५,४,२६, । कामेणम्‌ । कमवेणादयत्‌ । पा०
५५१ ,१००,। कमण्यं सौवीर्यम्‌ । कमण उकज। पा०
५,१,१०३; । कामुंकम्‌ । तत्काम्‌ कं कर्मसु यस्य शक्तिः ।
किर २५४८, । इति भारविः ॥ चरितं तर्दति चमं ॥
भसितं तदिति भस्म । भूते ऽपि दृश्यन्त ॥ जनौ । जन्मो-
त्पत्तिः ॥ 1 शम सुखम्‌ ॥ हि.\ हेम सुवर्णम्‌ ॥ स्चिष 1
से कफः । पामादिलात्‌ स्र अणः । सिभ्मादित्वात्‌ सेम
लः॥ ढः । तमं युपाग्रम्‌ । तमसो । त्माणि ॥ छा । स्थाम
बलम्‌ । सामन । सामानि ॥ डदाज्‌। दाम । दामनौ ।
दामानि दामा। दामानौ। दाम ¡न पत्ते टाप्‌ ।
दामा । दामे। दामाः। न पुंसि दाम सन्दानमित्यमरः ॥
छादेणिललोपः। इसपरिति इखत्वम्‌ । छद्म माया ॥ सष्ठ
चायत इति सुत्रामा । अन्येषामपि दौघेते सूत्रामति बर
विवेकः ५ उष दाहे! उष्मा वाश्यः॥

ठ चनाऽच ॥ १४१५॥

हि हदो ॥ अतो मनिन्‌ । नकारस्याकारः । रत्वम्‌।
ब्रह्म तच तपो वेदो ब्रह्मा विप्र; प्रजापतिरित्यमरः । हनस्त
च। पां २,१,१०८ । ब्रह्महत्या सुराथाणं स्तेयं गुर्वङ्ना-
गमः। महानिपातकान्याइस्तत्' सगं पञ्चमम्‌ ॥

अशि शकिम्धां छन्दसि ॥ १४९ ॥

त्राभ्यां छन्दसि मनिन्‌ स्यात्‌॥ अश्मा पाषाणः}

१८४ उणारदित्रत्तिः ।

भावावामपि दृश्यत । अश्मानं दृषदं मन्ये मन्ये काष्ठसुल्‌-
खलम्‌ । अश्वायां सुत मन्ये यस्य माता न पशयतोति
जिनेन्द्रवुदिः ॥ शक्ये न्द्रः ॥

इण्टधुसुसतुष्ट भ्य इमनिच्‌ ॥ ९४७॥

एभ्यः षड्भ्य इमनिच्‌ स्यात्‌ ॥ हरिमा कालः॥ भरिमा `

कुटम्बम्‌॥ धरिमा रूपम्‌ ॥ सरिमा वायुः॥ स्तरिमा तल्यम्‌ ॥
शरिमा प्रसवः ॥ री घौदिरप्ययं प्रत्यय इति केचित्‌ ॥

जनिग्डङभ्यासिमनिन्‌ ॥ टट ॥

आभ्बाभिमनिन्‌ ॥ जनिमा जन्म ॥ भरिमा ख्यः ॥

केजः सर्वच ॥ १४० ॥

छन्दसि भाषायां चेमनिन्‌॥ ` वेमा पुंसि वायद्‌श्डः।
अधचादित्वत्यामनो वेमनोति क्तिः ॥

नामन्‌ सौमन. व्योमन. रोमन. लोमन_ पाप्मन.
ध्यामन्‌ ॥ १५० ॥

सप्ामो मनिनन्ता निपाव्धन्ते॥ क्रा अभ्याशे। मा-
भावः। त्रायते ऽनेनेति नाम संज्ना। खां भागरूपनाम-
भ्यो घेयर्‌ । पां ५,६,२६,२ । नामधेयं च नाम च । अमं
१,११.८ ॥ सिनेतिदौषल्म्‌ । सोमावधिः । सौमानौ ।
सोमानः॥ स्वियां डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम्‌ । पां४,१,१२ ।
सोमा। सौमे। सौमःः। टज ओत्वमन्तस्य। व्योम
युष्करम्‌ । रौते रोम गालकेणः ।। लृ । लोम स एव ।

4
|
।
1
॥

पिवते; यगागमः। पापमाप सि किल्विषे ॥ ध्वायतेष्वीमा `

५

४.४

[३

4
क

9. | सकद

।

(चितो

$ ङश
क} ,

" ॥,
वद क, ;
१
धि 114:

कः
क द:

` + चै, ॥

सिगिक 4 की

1-21-10...

न्य चय ° भन सी
क पर्वन श

ति
1111...
ग 1 त्वन न
न टः भ च रे क

उणादिठत्तिः । ८१

परिमाणं तेज ।। बाइलकाद्यत्तयतेरपि । यचा राज-
रोगः। राजवच्छेव रोगाणामिति.माघः॥ षू प्रेरणे।
सोमा चन्द्रो यन्तद्रव्यं च॥ ह दानादनयोः । होमाइतिः॥
डधाञ्‌। धाम तेजः खानं च ॥

मिथुने मनिः ॥ १५९ ॥

यत्ोपसर्गो धातुक्रियया सम्बद्वस्तन्मिघनम्‌। तत्र घातो
मनिः स्यात्‌॥ सुशमी राजविशेषः॥ ज । सुधर्मा
चत्रिदः 1 एवमन्ये ऽपि । रूराथमिदम्‌ ॥

सातिभ्यां मनिन्मनिणो ॥ १५२ ॥

स्यत्यतिभ्यां यथाकमं मनिश्मनिणो स्याताम्‌ ॥ स्यति
दुःखयति दुरध्येयत्वात्‌। साम। सामनो। सामानि
अचतुरेति निपातनात्‌ दधिपवच्रादिलाटक्सामे ॥ आना
पुरुषः । आतने हितमात्मनोनम्‌। आत्मन्विष्वजनेति ।
पां ५,१,९ । खः ॥

उनिमशभ्यां सिकन _॥ १५३ ॥

आभ्यां सिकन्‌ स्यान्‌ ॥ हंसिका हंसयोषिता ॥ मल्तिका
भग्भरालो स्यात्‌। १२२। इति हारावलौ ॥

कोररन ॥ १५४ ॥

कोतेररन्‌ स्यात्‌ । कवर: पाठकः । जानपदेत्यादिना ।
पा०४,१,.४२ । ङोप्‌ } कवरो केशविन्यासः ॥

गिर उडच्‌ ॥ १५५॥

गिरतेरुडच्‌ स्यात्‌ ॥ गर्डस्तार्च्चः। गरता डोयत

` १८६ उणादिव्रत्तिः ।

इति डप्रकरणे ऽन्वतापोति इप्रत्यये पुषोदरादितलात्तलोये
गरुड इत्यपाध्यायसवंस्वम्‌ । ततो ऽनाषमिदम्‌ ॥

इन्दः कमिन्नलोपश्च ॥ ९५६

इन्देः कमिन्‌ स्यात्रलोपश्च धातोः ॥ इदं प्रत्यक्तप्रत्यव-
मशो सर्वनामसंज्नकः ॥ इन्देरमिन्‌कि्वेति सर्वस्वे खत
दश्यते ॥

कायत मिः ॥ १५७॥

के शब्दे ॥ अतो उभिः स्यात्‌। इकार उच्चारणाघः ।
डकारष्िलोपाथः। किक्तेपे। पा २, १, ६४,। इति
समासे किमः त्तेपे। पा, ४, ५७,। इति समासा-
न्तनिषरेधे च । किराज्य यी न रच्ति प्रजां। किंसखा
योऽभिदरद्यति ॥

सर्वधातुभ्यः टन ॥ १५८ ॥

सवंधातुभ्यः टन्‌ स्थात्‌ ॥ वस। वस्वम्‌। अधच
दिरयम्‌ ॥ असु । अस्वम्‌ ॥ शसु । शस्वमायुघम्‌ ॥ पत्‌लु ।
पच्च वाहनम्‌ ॥ राज । पत्वादिकाय्धम्‌ । राष्ट देशः ।
अधर्चादिरयम्‌ । खष्टौ राटौ ब्ाष्ट इति भागहत्तिः॥
छृद्‌ अपवारणे । णिलिपः। इस्मन्निति खल्यम्‌ । छतत
मातपज्रम्‌ । अरघ चा दिरयम्‌ । गुरुपे युग्या च्छाद नाच्छ चशो-
लन्काचच; । छातच्तमोमो छात्तोपासकः। गोमौ गोमानु-
पासक इति धरणिः। गोमौ निन्यप्र्स्तयोरिति रुदर
मोशः । छछात्तगोमिनौ । छाच्तमोमिन इति । चुश्नादित्वात्‌

# ॐ" ॐ

म) भ्य । भर

| गकि ४

॥ ॥। त

५
1
तैर
५
+

धन्यः कमिन्‌ म्भ

ऋ |; व ५
ना दव बाम नक 1

+

उणादिष्ठत्तिः। १८७

णत्वाभावः । मनोज्नादित्वाच्छाच्तकम्‌ । गन्त, । राज्ञा
निबा सुचिर तिष्ठति कालान्तर गच्छतोति पचपौचादिकं
व्याप्नोतौति वा गन््ौ गन्तिका। षिच्वात्‌ ष्‌ ॥ पिवति:
पात्र स्याद्योग्यभचज्छिणोः। अध्यर्चादिरयम्‌। श्रपात्रः पा-
चतां याति यतर पातो न विद्यते॥ दं दशने। षल्लादि-
कायम्‌ । दष्टा दन्तः। मातरि षिच्च । पा० ४,२,३६,२;
इति षि्वाटेव डगेषि सिदे गौरादिषु मातामदहपितामदयो
पाठः पिल्नच्तणस्य डनेषो ऽनित्यतलज्ञापनार्थम्‌। तेन दषटतिन
षिह्ञक्षणो डगेष्‌। अतष्टावेव ॥ ष्टित्येतावदेव सूच सव
धातुग्रहणमपारायणौोयमिति दट्चन्द्रः॥

भस्जिगमिनमिदनिविश्यशां इ डिश्च ॥ १५५ ॥

एभ्यः षड्भ्यः टन्‌ भवत्येषां हदि | संयो गादिलोपः ।
घल्ादिकाव्यम्‌। श्वाष्टो नाम्बरौषम्‌। श्रसजो रोपधयो
रति। पांई,४,४७ । रत्मच नास्ति संज्ञाया नियतवर.
त्वात्‌ । गान्त शकटम्‌ नान्व स्तोत्रम्‌ ॥ दान्तं मरणम ॥
वष्ट पिष्टम्‌ ॥ ब्राष्टमाकाशम्‌ । तितुते तीरप्रतिषेधोऽत्र
परूवंच्ापि॥

दिवेद्यु ॥ १६० ॥

दोव्यतेः न्‌ द्यदादेशो हद्व धातोः॥ यौत
ज्योतिः ।

उधिखनिभ्यां कित ॥ १९६१ ॥

ताभ्यां ष्टन्‌ किद्‌ भवति ॥ चटुः पशभेदः॥ जनः

रच उणादिघ्त्तिः ।

सनेति । पा०६,४,४२। आत्वम्‌ । खातर खनित्रः जला-
धारविशेषश्च ॥

सिबिसुच्योाष्ट ङ च ॥ १६९॥

| षिव्‌ । सुचल्‌ ॥ आभ्यां ष्टुन्‌ किद्धवति। टेरूकारा-
टेशः । सूच तन्तुः ॥ मूच प्रखावः। अम०२,६,२,१ द ।
तारकादितवान्बृतितो मनुष्य ॥

अमिचिभिदि शसिभ्यः तः ॥ १६३॥

एभ्यश्तुभ्यः क्तः स्यात्‌ ॥ अन्तरसुदरनाडो ॥ चित्र
मालेख्यम्‌ । चिता । चेचिकः। चेतः । मित्रं सुत्‌ । निव्य
क्ञोबलिङ्गम्‌। अयं मितम्‌ । दयं मितम्‌ । शोभनानि भिचा-
स्याः । सुमित्रा । बाह्वादिवराल्लौमितिलच्छणः शस्त्र
मायुघम्‌ ॥

पुवो इख ॥ १६४ ॥

युवः क्तः स्यात्‌ । धातोङक्ंसखत्म्‌। पुनाति युरुषानिति
पुवः स्यादाव्समन्धवः। अनिन । पांत,४,४७। इति
पत्ते दित्वम्‌। युब्राग्बो नरकाद्यस्मात्पितरं चायते सुतः।
तस्मात्युच इति प्रोक्तः खयमेव खयन्भुवेति स्मतिः। तथा-
त्नासि त्वं जौव वत्सरशतम्‌। आत्मा वै जायते युवः । अस्मि
पक्त तकारदयम्‌ ॥

स्यायतेड्‌ र्‌ ॥ १६५॥

स्ये शब्दसङ्गातयोः ॥ अस्मात्‌ डट्‌ । डिच्वात्‌ टिलोपः
रिचात्‌ डप्‌ । वलि लोपः । स्री स्तनकेशवतौ । स्तिया

वि दः + म
9,
+++ 41
विदि शिवी ९४८
4 > १. 0 # 2 अ ५
| येन्न मवि 5 4 अ ५

=
ॐ. शे

1 र पः
क च शल अशभिभ्वण अय

7. च+ >

1 1

4: ~

क {त $

त: / ठ क 2

#{ कः
११. १ 1 च्छ कै

४, 7

र

उणादिठैत्तिः। १८९

पां ६,४,७९,८० । इतोयड्‌ । स्तियौ स्िय दति । वाम्‌
शसोः । स्तोयं स्तो , स्त्रियः स्वो । अहहो देवस्य माहाव्य
न मया दृष्टम शम्‌ । यदैकाच्तरसंयुको दोषराथिर्महान्‌
कत इति व्यासः ॥

गधुवोपचिवचियमिसदि त्षदिभ्यस्लः ॥ १६६ ॥

एभ्यो ऽष्टम्यस्वः स्यात्‌ ॥ गुड । गोत स्यात्रामवंशयोः ।
गोचा धौ धत' कटम्‌ । वेत्र लताविशेषः । पक्त गारहष-
त्यम्‌ । घक्त सुखं, यन््र' कमकाष्ठम्‌ । सोदन्ति सज्जना
श्रेति सलं यन्नः। सतस्वावत इति सच्रमित्यपि सबेखे
वयुत्यत्यन्तरम्‌ । दार्घसचः । षद इति सौ चः । चतरः ब्राह्म
णानन्तरजातिः । ऋ्षतात्किल च्रायत इल्टदग्रः त्रस्य
शब्दौ भुवभेषु रूढः । रघु२,५२ । इति प्चान्तरम्‌ । नि
सिद्धे स्ियां विशेषः ॥ रघुं २,५२ । इति पक्तान्तरम्‌ टुनि
सिद्धे स्यां विश्येषः ।

यामा ञ्भसिभ्यस्लन ॥ १६७॥

एभ्यः पञ्चधातुभ्यस्त्रन्‌॥ होत्रमाहतिः ॥ यात्रा गमनम्‌॥
मात्रा मानविभूषयोः ॥ योच' कणः ॥ भत्वा चर्मप्रसेविका॥

गमेरा च ॥ १६८ ॥

गभेस्वन्‌ धातोरान्तादेशख ॥ गाचं स्यादङ्टेहयोः॥

दादिभ्यग्डन्दसि ॥ १६९ ॥

दाप्‌ लबने। एवमाद्भ्यन्छन्दसि चन्‌ स्वात्‌ ॥ दात्र
प्ान्यादिच्छेदनसाधनम्‌॥ पात्रतु भाजनं योस्यमित्यमरः ॥

१९० उणादि्ठत्तिः ।

तेच केदारः । चेत्र भूमिकलत्रयोः ॥ एवमन्ये ऽपि ॥

भूवादिगभ्यो णिचन.॥ १७०॥

चिभ्यो धातुभ्यो शिन्‌ स्यात्‌ । रित्छाहबिः॥ भा-
विचर चेलोक्यम्‌ ॥ वादित तय्यीदि ॥ गारित्रमोद्‌नम्‌॥

चरो ब'्ते ॥ १७१॥

हन्ते वाच्ये चरेणिं्न्‌ ॥ चारितं दतम्‌ । विनष्टचारिः
गुणा हितेषिण इति बालरामायणे ॥ इचचप्रत्यये चरित्र
छन्नमेव । चरिचव्यत्यासः सखि कथमयं ` केकयक्ल इति
सुरारिः॥ ।

अशिचादिभ्य इचोचौ ॥ १७२ ॥

अशू व्यास्नो। एवमादिभ्य इचः स्यात्‌ ॥ अशिच चरः!
कट। कटिः वर्मभेद्‌;ः॥ वहिक प्रसिद्धमेव ॥ ` वधिचं
मखधः॥ जो धरित्रौ मही ॥ चैङः पालने । एवमादिभ्य
उदः। आद्भणः। पा० ६,१,८७, । तोच प्रहरणम्‌ ॥
लोत्र' चोरचिक्नम्‌ ॥ ठञ्‌ । वर्त्र प्रावरणम्‌ ॥

अमेर्दिषति चित्‌ ॥ १७२॥

च्रमगतौ॥ अत इतो भवति हिषति वाच्ये । सच
चित्‌ ॥ अमितः शत्‌; ॥ इच एवानुवत्त ते नोचो ऽखरित-
त्वात्‌ ॥

पः समिणनिकपिभ्यां ॥ १७४॥

इणः सम्प्र वीत्वपे ख निपूवीदाप्रत्ययः॥ समयां निकषा
समोपवाचकौ । सखरादिपाठादव्यये। अभित इत्यादिना ।

क त क्क

जवि भू:
"न च्व दि
क योम ग श्वय भ.

=

। "न चकन न:
न > ५8,

॥ #.,
४ 1
"3 11-
४
> > |+ = १
प्‌ 1 ४
नव. द
१ ट
छ
ब क ह.
1 10
व्य! र्य
१५ च
र ~
॥ त
हि च च्व ¶
५ । 4 ह
एवसः) सः [मेः
' र 9 ऋ) ४1 9 क , + च =? ४
#ै ५; १ = = 8
र १ ^
च
ब
#
॥ 1

रि)
न्यक
क ५.

+£ 8१ अश) [अ द
` भ्यो त्वमुषो

५ न्दः ४१ क

१.9 ~, प

९ ४४ चा 7
र ५ ~ -@
४3)
4 । |
२
~क
{. त
र
|
१

उणादिवन्तिः। १९.९१

पा०२.२,२,१, । हिलौया। समया ग्रामम्‌। निका ग्रामम्‌ ॥
वाहइलकात्‌ दिविदुषिभ्यां च। दिवा।॥ दोषा) खरादि-
पाठादव्ययं । दिवातनम्‌ । दोषातनम्‌ । दिवाभूता राचि-
दाषाभरूतमदहरिति भाष्यम्‌ । अरस्य चावव्ययप्रतिषेधः ।खभा-
वादधिकरणस्वभावाविमाविति के वित्‌। दिवाङ्कोत्ये
दोषा नक्तं च रजनावित्यमरः॥ तथा खदेधश | खधा
पिटट्िरित्यापिशलिः ॥

चितेः कणः कश्च ॥ १७५ ॥

चितेः कप्रत्ययः कश्चान्तारेशः। तराइलकादगुरः ॥
चिक्षणं मरूण न्िग्धमित्यमरः ॥

चेः सन. ॥ १७६॥

खच पन्यं । चृरादिः॥ अतः स्मन्‌ शिलोपञ्च । कुला-
दिकायम्‌। खच्छमल्यतरम्‌। कलौ सूच्मतरो धर्म; ।

पालेडुम्सुन.॥ १७७॥ |

पा रच्तणं ॥ चरतो इम्सुन्‌ स्यात्‌ । डिच्वात्‌ टिलोपः ।
उकार उच्ारणायः। नकारः खरार्थः । पुंस्‌ । खादिषु
पुंसो ऽस॒ड्‌। पा०७,१.८९,। इत्यादिकायम्‌। यमान्‌
सरुषः । य॒मांसौ । पमां सः । असुङः उकार उगित्‌का्थंः ।
उगितश्च । पा०४,१.६, दति डेप्‌। सुपंसौ॥ यंसो
ऽसुङङिनत्विव न्यासरक्तिताभ्यां युनातेम॑क सुक्‌ निन्‌; ङस
ति स्च पठित्वा पुमान्‌ साधितः ॥

रुचिभुजिभ्यां किष्यन_॥ १७८ ॥

१९२ उणादिहठत्तिः ।

आभ्यां किष्यन्‌ स्यात्‌॥ रुचि्मिषटम्‌॥ सुजिष्योदासः॥

वसंस्तिः ॥ १७९८ ॥

वसेस्तिः स्यात्‌ ॥ वस्तयः स्यदंशाखपे । वस्तिनाभेर-
धो इयोरित्यमरः ॥ बाहलकात्‌ शासः शस्तौ राजप्रहारः॥
यजो यष्टिः । काया ऽयमिति पशुपतिः ॥ अस्यतेरस्तिः।
अगेन सह कद्योगषष्टयाः समासः । शकन्धादित्वात्पररू पल्वे
विश्याख्यमगमस्यतौत्यगस्तिः । अगस्तिनाध्यासितविन्ध्य-
गङ्गम्‌ । १२,७१., । इति भट्टिः ॥ असर गल्यादौ । पुल
महत्तमसते गच्छतोति पुलस्ति: । तस्यापत्यं गर्गादित्वा-
वयज. । पौलस्त्य. ॥. एवं गभस्तिः ॥ दरूतिदरतौ च । लां
कामिनो दूतिसुदादरन्तोति वणं विवैकः ॥

सावसेः ॥ १८० ॥

अस भुवि॥ अतः सुशब्द्‌ उपपदे तिप्रत्ययः। बडइल-
वचनाचत्र भ्रूभावः। सखस्ति कल्याणम्‌ । खरादिपाठादव्यय-
त्वम्‌ 1

वी तसेः ॥ १८१॥

तसु उपक्तेपे ॥ अतो विपूर्वीत्तिः स्यात्‌ । वितस्तिः
दशाष्लः। अम० २,६२.२५. । स्तोपुंसयोविं तस्तिः
स्यादित्यमरमाला॥

पदिप्रथिभ्यां नित्‌ ॥ १८२॥

आभ्यां तिः स्यात्त च नित्‌॥ पत्तिः पदातिः ॥ प्रधि-
तिः प्रख्यातिः । तितुतरे ति सचे ऽग्रहादौनाभितौट्‌॥

|

1.
(वी ध

१ श दी

उश।दिठत्तिः । ‹ १९३

दणात खश्च ॥ १८२ ॥
ह विद्यरथे॥ अतस्तिर्घातोर्गखश्च । टति थमंनिमिंत-
पाचमिति विश्वः । दृतिहरिः वा मांसादृषटगुरा दतिः ॥
छ ट.छपिभ्यः कौरन ॥ ८४ ॥ # 1
एभ्यस्िभ्यः कोटन्‌ स्यात्‌ ॥ इ्व(द्का्थम्‌ । किरौटं
संङ्टे न सो किरोटं वेष्टनं मतभिति चन्द्रमोमो॥ ति-
सर्द शिरोवेशटनित्वसणदत्तः । लोध्र ॥ 2 कु्ति-
वारिणोः । बाहलकद्त ललत्वाभावः।' कपे योल इत्यच
[1 न्या “ लक्तपिभ्यां चेति सच दभ्यते। अरतस्तरतिरव्र ना-
स्तोति लच्छि ॥ ` |
रुचिवविक्षिङरिभ्यः कितच्‌ ॥ १८५॥
चतुभ्यं एभ्यो धातुभ्य; कितच्‌ स्थात्‌ ॥ रुषितं मिष्टम्‌ ॥
उचितं युक्तम्‌ ॥ कुचितं परिमितम्‌ । कुटितं कुटिलम्‌ ॥
रिङ्षिभ्यां क्डलन ॥ १८६ ॥
राभ्यां क्मलन्‌ स्यात्‌ ॥ कुटमलं मुकुलम्‌ । तारकादि-'
लात्करुट्‌ मलितः ॥ कुष्रलं छट नम्‌ ॥
कुषेर्लश्च ॥ ८७॥
कुणातेः कमलन्‌ स्यात्‌ लथान्तादेशः । क्रलमलं पापम्‌ ॥
सवधातभ्यो ऽसुन्‌_॥ श्ट्ट ॥ 4
छतसेभ्यो धातुभ्योऽसुन्‌ स्यात्‌ । वचं रौ्ौ । वर्च॑ः
य॒रौषम्‌ ॥ र्न पालने । रचः कौणपः । प्रज्ञादितलाद्राचसः ।'
रुधिर । रोधस्तटौ ॥ चिती । चेतरित्तम्‌ ॥ ख गतीः
१

>

१९४ उणादिहत्तिः।

सरस्तडागः। गोरादिताल्लरसौो तु महासर इति शन्टा-
णवः। अकारान्तोऽपि दृष्यते। निपातनं महासर इति
न्यासे व्याख्यातम्‌ । मतुप्‌ । सर त्रानणवः। स्ियां सरसखतौ
नदोगिरोः। विनेरत्रानभिधानमिति भाष्यम्‌ ॥ रुदिर।
रेदः। गौरादिलात्‌ व्यावाभूमौ च रोद्स्याविल्यमरः।
बौ गतो। वयः कालक्लतावस्ा। अर्थो. न संश्तः
कञ्चित्र विद्या का चिद्जिता। न यशः; सश्मृतं किं
चिद्रतं च चतुरं वयः। प्रन्नादिलाहायसः कराकः। या-
वादित्राद्ायस्कः॥ षटु विशरणे। सदः सभा। स्तौन-
प॒ सकयो; सद्‌ इत्यमरः ॥ इण । अयो रोहम्‌ । अयस्कान्तस्त
चम्बकः । अयस्कान्ततेन लोहवत्‌ । कु २, ५९,। इति
कालिदासः ॥ अन प्राणने। अनो भक्तं तत्ख्णानमपि।
अनोऽस्यां महस्म्पदययते इति टृर्‌। मह्मानसं रसवतो॥
तसु । तमः। तमसो । तमांसि । तम्ःक्लौवं गुणे कशे
सै हिकेयान्धकारयोरिति रभसः। स्मभानुस्त॒ तमो
` राहः से'हिकेयो विधन्तुद्‌ इत्यमरमालायां पुस्कार्ड ।
अकारान्तो ऽपि तमशब्दोऽस्ति । सत्यं वच्यन्ति तेऽकस्मा-
द्सत्यनोरसं तमा इति वणंविबेकः। तथा च ज्योतिषे
होरायाम्‌ । श्गुतमवधजौवेरिति। रादौ यथा ्जित-
वस्तमस्येति वराहः ॥ महतेरसुन्‌ । महः । महसौ ।
महांसि । अचप्रल्ययेऽकारान्तोऽपि। नखलु दूरगतो
ऽप्यतिवर्तते महमसाविति बन्धुतयोदितेः । &, १८; ।

भ (५ (441 न्त चु च्ल +, [3 +
[रध दमनः गर के (४
पि अतो श नः

1 + १1
व समते २६ ४१५ र

ध † ।
= ए जन्य # -*-9
11 च. | १ १११२ त्त
क जड
= ` 3> 3 ६
91-17-१५ - ~~
[त नङ्क, चर कचे “० "ति
१४११ ५ | 1 ५ ११. छ

र

ष 1 ¶ री 6 की ५ 1
1). 1 नि १8.) = प += ॐ

भ

4 -4 8.27 21

¢. ` त 4 वभ कत? र १५

उणादि वत्तिः) १९५

इति माघः। एवं महति महेऽस्मित्निति कस्यचिद्‌ा-
सस्य । गुणे ध्वान्ते तमो राहौ मह उत्सवतजसोरिति दन्त्या
न्ते रन्तिदेवः । स्वभावादेवासुनन्तो नणंसकमिति के चित्‌
सहतेरसुन्‌। माग शोषं सहाः । सहसो । सहसः । सहो
बलं च। सहा वत्तंते साहसिकधौरः । अच्‌प्रत्यये ऽका-
रन्ते ऽपि सहशब्दः । सहस्य प्रथमे चेव वादयेत्‌ दोषस-
चयनिति चरके । मार्गगोषंस्य सहेत्‌ ॥ तपते स्तपः ।
तपसौ । तपांसि । तपा माघ इत्यमरे माघ्रवाच पुंलिङ्गः ।
तयि मन्दगभस्तिरभोशमान्‌ । ६,६२, । इति माघः ।
अचप्रत्यये ऽकारान्तो ऽपि देवा विंतिरेबेते सुरूपाः सुत-
पाश्चत इति शन्द्{णंवः। तपोपवासाध्ययनब्रह्मचयंगतायु
षामिति चरके । ग्रो तु अदन्तएव। तपेन वर्बाः गर-
दा हिमागमः। १,६६ | इति माघः॥ माडः नाने ।
अरसुन्‌। माः। माःशन्दो मासि चन्द्रं च सम्मतो बडहटशव-
नाभित्यत्पलिनोकोशः ॥

रपेरत एच्च ॥ १८५॥

रपेरसुन्रत एच ॥ रेपो ऽवद्यम्‌ । रेपसो । रेपांसि । वि-
रेपो ऽनवद्यम्‌ ॥ बहुलमन्यत्रापि । पिवतेरस्तिकारशान्ता-
देगः। पयः स्यात्‌ च्ौरवारिणोः। अस्मायेति विनिः।
पयसो । पय वान्‌ । पव सस्त विभाषयेति पयायते पयस्यते ॥

अशेष वने युर्‌च ॥ १८० ॥

च्रग्नोतेरसन्ध तोयं डागमश्च। देवने सततौ ॥ यशःकोत्तिः।

१९६ उणादिः ।

यणोधनानां हि यश्नो गरोय इति भारविः। विनिः।
यश्रस्ो ॥

उज्ञंबले बलोपश्च ॥ १८१॥

उल आजवे॥ अस्मात्‌ बले ऽभिधेये ऽस॒न्‌। बकारस्व
लोपः। ओजो वलम्‌ । ठक्‌ । श्रोजसिकः । . कड ।. ओ-
जायते ॥

शवे; संप्रपारणं च ॥ १८२ ॥ `

श्वयतेरसुन्धा तो; सम्प्रसारणं च ॥ शवो खतकशरौरम्‌ ॥
बाहलकादहेरप्यसुन्‌ । सम्प्रसारणे छते दौ घत्वं धकारखा-
न्तादेगः। ऊधस्त त्ोवमापौनम्‌ । अम०२,९,७३, । ऊधसो
ऽनः । पा०५,४.१२१, । वड्रोडरूधसो छेष! पा
४,१.२५, । कुर्डोक्नो ॥ घटोप्नौ ॥

खयतेः खा ङ्ग श ए: किञ्च ॥ १८३॥
शिवः खाङ्ग वाच ऽसुन्‌ किव्छात्‌ । घातोः शिराटेशः॥
शिरो मस्तकम्‌ । शिरसो । शिरांसि । शिरणब्दो ऽकारान्तो
ऽपि भारते दर्शितः कुण्डलोद्‌ृष्टगर्डानां कुडाराणां
तरखिनां। निचकन्तं शिरान्‌ द्रौरिर्ना लेभ्य इव पङ्कलान्‌ ।
कादि पलितं शिरः ! शिरः पलितं सदकादि शोभ सतयथं
द्तिधिच। पा०८,२,२५, द्रत दू ठत्तिः॥

अतर्‌ ख ॥ १८४ ॥

ऋ गतो ॥ अतोऽसुन्‌ जिव्छयात्‌ घातोहतं रपरद्द च ।
| उरो वत्तः । पिच्छिलादिल।दुरसि.<:॥

' ऋ न १ ह व) 4
१} ‰) षः 1. | 3१

# 1२ #
4. अकत 0५, ~ 2.“
५ ॥.। ¢ \ 1} 8 ऋ. | भच, द ५, 1 ५
५
[क । 9
॥4
ष र
। + 129 द भ
4 < \4
॥ # ह प्र भ 4 4 (द २ 3 ॥
प, ^ नः % छ
1 ^ ३.१ ^
क,
, ५
४ ^
वि # 2
कै > + ~~ र
॥ च 4
गक न ।
र = ॥ ५.११ ++
~
# १ चः १ ४, न
व 11 भ
-1#-

उणादिहत्तिः। १९७

व्याधौ प्रच ॥ १८५॥

अतरेव व्याधौ वाचे ऽसुन तस्य एडागमथ ॥ अर्णो
शदरोगः। अर्शंश्रादिलादच्‌। अरभेसः पमान्‌ । ष्षो-
दरादिलादसलोप इति शोरितिार्शो सुखौ भवेदिति विदै-
हाधि-ः॥

उदकं सुर्‌ च । १८६ ॥
अतेरुटके वच्य ऽसुन्‌ तस्य नुडागमथ। रषाम्यामिति
शत्वम्‌ ॥ अणः पानोयम्‌। तदस्यास्तोत्यणसः सलोपो वप्र-
त्यय । अणवः समुद्रः ॥

दण आगसि ॥ १८७ ॥

इणोऽपराधे वाच्येऽसुन्‌ तस्य नुडःगमखच ॥ एनः प्रापम्‌!
एनोनिठत्तेन्दरिवहत्तिरेनं । ५५२२, । इति रघुः ।

रिचे्धने धित्किच्च ॥ १९८ ॥
रिचिर्‌॥ अतो धने वाच्ये ऽसुन्‌। सच धित्विच स्यात्‌।
प्रलयस्य नुट्‌ । रिक्णः सुवणम्‌ ॥

` चायतेरन्न इसखश्च ॥ १८८ ॥

चायु पूजादौ ॥ अतो भो वाये ऽसुन्‌ तस्य नुट्‌ च ।
धातोङ्कखल्वं च । चनो भक्तम्‌ ॥

तङ शौङ भ्यां खरूपाङ्गयोः पुर्‌ च ॥ २००.॥

हङ्शोङ्भ्यां यथाक्रमं खरूपराङ्भयोरभिधेययोरसन्‌ तस्य
खडागमथ्च॥ वर्पो रूपम्‌॥ शेगो गुह्या यवः । शेषः स्याद्‌-
षण्‌ पेलमिति सुभूतिचन्द्रः । शेषसौ । शेपांसि। अक्रा

१९८ उणदिद्ठत्तिः

रन्तो ऽपि शेषशब्दो मेदुवाच्तौ विद्यत इति षष्टया
आक्रोशे । पा० €, २, २९१, । इत्यत रचितः । न इव
शेपोऽस्य । नःरेपो सुनि: । तत्रेव फ चेति के चित्य
उन्ति। तेषां वफः शेफ इति देशना ।

ख रौभ्यां तुर्‌ च ॥ २०१॥

सु गतो। रौङ् सवणे ॥ आभ्यामसुन्‌ तस्य तुट्‌ च ।
खोतोऽग्बसरणं खतः । अम° १,२, २.११, । बाइलकाः
दकारान्तोऽपि। तेन खोतो सदहानिति बउणेविवेकः॥
रेतः शुक्रम्‌ ॥

पालेबले जुर्‌ च ॥ २०२॥

पा रक्षणे ॥ अतो वले वाच्य ऽसुन्‌ ज॒डागमश्च । पाजो
बलम्‌ ।

उदके थुर्‌ च ॥२०३॥

पातिरेवोदके वाये ऽसुन्‌। तस्य धडागमः॥ पाथो
जलम । पाथोनिधिः कुसुमनचापञतो विकारः ॥

अन्ने च ॥ २०४ ॥

अन्ने वाये पातेरसुम्‌ तस्य थुट्‌ च । पाथो भक्तम ॥

अदेनुम्‌धौ च ॥ २०५॥

अदेर्भक्ते वाच्य ऽसुन्‌ नुम्‌घौ चागमान्तादेश्यै प अन्धो
ऽन्रमोदनो भिसरेत्यमरः। दिजातिशेषेण यदेतदन्धसा ।
१, ३८, । इति भारविः ॥

स्वन्देश्च खा ङ्ग ॥ २०६॥

कै

व पवि नवश
न 9 9. रैः

ना 3. शिः ।

गर्वश्ल +. "ब्र । +).

च र्व! 0

>

उशादिदत्तिः। १९९

स्कन्दिर्‌ ॥ अतः खङ्ग वाये ऽसुन्धकारघान्तादेशः ।
स्कन्धः शरोौरावयवः । स्कन्धशब्दोऽका रान्तोऽप्यस्ति ।
आपः कमाख्यायां इखस्तुर्‌ च वा॥ २०७ ॥
आप्नोतेः क्मख्यायामसुन्‌ कसय धातोः । प्रत्ययस्य
तुडागमः। अप्तः। अपः । श्राप दत्यपि। आपोमयम्‌ ।
आपोभिर्माजनं कत्वा । यज्नकर्मनाम ॥
रूपे ज्‌ च ॥ २०८ ॥
आघ्रोते रूपे वाच्ये ऽसुन्‌ इसत्वं च धातोजंट्‌ च प्रत्य-
यस्य । अजो रूपम्‌ ।
9
उदके नुी च ॥ २०९८॥
न वोदके प्‌ +
आप्रोतरबोदक वाच्य ऽसुन्‌ स्त्वं च नुमागमो
भान्तादेशः । अम्भ उदकम्‌ । अ्रलक्यग्भसाकछलतम्‌ । अम्भसः
द्‌ ५१ ‡
बतत । आम्भसिको मन्यः ।
रि ¢
नददिवि भश्च ॥ २९०॥
नहेगेगने वाच्ये ऽसुन्‌ भघान्तादेशः । नभो गगनन्‌।
नभस्यः॥
इण आागोऽपराधे च ॥ २११॥
एतेरपराधे वाच्यं ऽसुन्‌। धातोरागादेःः॥ आगो
ऽपराधदर्डयोः । आगः पापापराधयोरित्यमरः। मदौये
चृदये ननं सखि नागो न विद्यते। वन्दति सपं सर्पति
कि नालिङ्गसि मामिति॥
म 60
अमेङ़ क्‌ च ॥ २१२॥

२०० उरणदिदत्तिः।

अभमेरसुन्‌ इगागमञ धातोः । अमन्ति गच्छन्त्यनेना-
धस्तादिव्यंहः पापम्‌ ॥

रमेश्च ॥ २१३ ॥

रमेरसुन्‌ हगागमय धातोः ॥ रहो वेगः । अहिरहि-
भ्यामसचरित्यंहो रह दति धातुप्रदोपः। अहिरहिभ्यामसु-
त्रिति सिद्व ऽविरबिभ्यामसुन्यजङ्गो रङ्कः इति मा भूदिति
सूत्रहयमिति गोव्धनः। शोघ्रमङ्ाविवातं। €, । रङ्कः
सङ्कः सुराणां । ७?,। इति सूय शतक षकारानुप्रासरसि-
कानां प्रमादः॥ रः .

देशे इ च ॥ २९१४॥

रमतेद्‌ शे वाये ऽसुन्‌ हकारखान्तादेशः ॥ रमन्ते ऽ{स्म-
त्रिति रहो विश्वासंदेणः। टंणादन्यत्र रदो ऽव्ययं शब्दा
न्तरं वास्ति सुरतवाचकाम्‌। दिगादिाद्रहस्यम्‌ । रहस्यं
तद्वै विषु। अम०२,८,१,२२,॥ रह त्यागे । च्रैस्मादसुनि
रह इति धातुप्रदोपः॥

अच्छयच्ियुजिभुजिभ्यः कुश्च ॥ २१५॥

अञ्च। अन्‌ज्‌। युजिर्‌ । जौ ॥ एभ्यो §खन्‌ कवग-
न्ताटेशः। अङ्श्चिद्कशरोरयोः ॥ अङ्गः पक्तौ ॥ योगः
समाधिकालयोः ॥ भर्गः प्रजापतिः। इमानि खंभावात्र-
पुसकानि ॥ बाइलका दुच्तेरप्यसुन्‌ । कत्वं गुणः । ओकः
स्थानम । अटन्तो ऽप्याकशब्दो ऽस्ति । दिवौकसो जलौकस
इति । उणादयो बडइलमिति कुत्वम्‌ ॥

उणादिह्ठत्तिः। ०१

भूरञ्जिभ्यां कित्‌ ॥ २१६ ॥

भ्रू सत्तायास्‌ । र्न रागे ॥ घ्राभ्यां घातुभ्यामसुन्‌ कि-
व्यात्‌ । भुवो ऽन्तरित्तम्‌ । षष्टयन्तप्रतिरूपकमव्ययमिति ॥
रजो रेणुं णश्च । अकारान्तो ऽपि रजणब्दो ऽस्ति । रजो
ऽयं रजसा साधे स्मोपुष्यगुधलिपषु । रादि ०८, । इत्ज-
यकोशः। अतौ ऽर्थी; पादरजोपमा इति सुखसाधितम ।
सर्वखे तु रजः करोति रजयति । ततः पचाद्यचि पाद्र-
जोपमा इति साधितम्‌ ॥

वसर्णित ॥ २१७ ॥

वसेरखन्‌ शिद्धवति । वासो वस्त्रम्‌ ॥

चन्द रादेश्च छः ॥ रश्८ ॥

चन्दतेरसुन्‌ । आदटेकारस्य कक्तारः॥ छन्दो गाय-
तपरादिः कपटं च| इच्छावाच्यपि छन्दः । वथाहिकन्दसा
वचसां प्रहत्तिरिति खरितेनाधिकारः। पा०१,२,११,।
इत्य खतरे न्यासः । अकारान्तो ऽपि छन्दः । छन्दानुहत्ति-
दुःसाध्या सुहदो विमनोकताः । २,१०५, 1 इति माघः।
अभिप्रायवशौ छन्दावित्यमरः ॥

. पविवचिभयां सुर्‌ च ॥ २१८ ॥

आभ्यामसुन्‌ । तस्य सुडागमः । पर्सौ तु ख्यृतौप-
त्ता विव्य॒त्तररद्नम्‌ ॥ वन्लो द्यम्‌ । वत्त रोष इत्यतो ऽसनि
वत्त इति धातुप्रदौपः॥

बद्िदाधाज्‌भयण्न्दसि ॥ २९० ॥

२०२ उ-णादिष्ठन्तिः ।

वह । ओहाक्‌ । दूधाज॥ एभ्यो ऽसुन्‌ छन्दसि
तस्य सुट्‌ च॥ वक्ता जनङ्ान्‌॥ हासाचन्द्रः॥ धासाः
पवतः ॥ |

इण आपिः ॥ २९१ ॥

'एतेरासिः स्यात्‌ ।। अया बह्िः। सखरादिपाठादव्य-
यम्‌। अत एव दौवीदिः प्रत्ययः ॥

मिथनेऽक्तः पूर्ववच्च वम्‌ ॥ ९२२॥

यत्रपसरमा धातुक्रियया युक्तस्तन्धिध्‌नम्‌ । तत्र धातोरः
सिः स्यात्पूवेवचच सकलं काथम्‌ ।। पिवतेरिच । रुपया; स्तो-
पंसयोः ॥ सुपेशाः ॥ एवं न्याजाः सुजवाः सुसखरोता इत्याद
यो ऽपि द्रष्टव्याः । पूर्ववदिति वचनादित्वादिकम्‌ । प्रत्यया-
न्तरकर णं ख राथंम्‌ ॥

नञ्‌ यादन एद च ।॥ २२२॥

अआङनपूर्वाचन्ते नज युपपदे ऽसिः स्याडातौरेहारेशय ।
सावनडगादिकाश्थम्‌ । नाहते । त्रनेहा कालः । अनेहसौ 1
श्रनेट सः ।

पिधाजो वेध च ॥ ₹२४॥

डधाजो विपूवाद्सिः स्यषदेधादेशश सोपसगेधातोः।
विदधातौति बेधा विधाता। बिदुयपिस्मतो वैधाः।
९५८, । इति हारावलो ।

नुवो धुर्‌ च ॥ ९९५ ॥

नोतरसिस्तस्य धुट्‌ च । नोधा ऋषिः ।

। |

तै

च
87
छर #- ५१४
# ऋ ॥
1 च
॥
त ज
#
1
१)

डश?

#

४.

च ।. अशाच.
धवा अ

१९

च (॥ १

धं 4 चवा दशक

1 प्त + $ श्छ र. १

उणादित््तिः । ०

गतिकारकयोः पूरव पदप्रक्रतिखरत्वम्‌ ॥ २२९ ॥

प्रादिचिडाचो गतिसन्नाः। गतो कारके चोपपदे
ऽसिः स्यात्‌ । पूत्रपद्‌प्रक्तिसरत्वम । सुतया: । सुतेजाः ।
सुदच्ताः। कारके। उग्रतेजाः। डिरण्रेताः। जाद-
वेदा सववेदा; स येनेष्टो यागः सवेसखद्क्तिणः। अम°
२,७,९, | विष्टरं ऽ्वत्य तत्त सूयते नित्य तत्र वस्तौति
विष्टरखवाः। तथा दद्भ्यः णोति ददखवा इन्द्रः।
गतिकारकोपपद्‌ात्छत्‌ । पा ६,२,१२३९ । इत्युत्तर
पद्प्रलतिखरत्वे सति शेषस्यानुदात्तवे प्रासे वचनमिदमा-
भ्यते । /

चन्द्र मो डित ॥ २२७॥

चन्द्रोपपद्‌ान्माडो ऽरि; । भच डिद्धवत्ति। चन्द्रमाः।
चन्द्रमसो चन्द्रमसः । बाइलकात्केवलादपि मो ऽसि; ।
मोयन्ते नेनेति मा! मासौ मासः। पूर्णो मा;।
तस्येयं पौ णंमासो ।

` वयसि धाजः ॥ स्ट ॥

इधराजो वययस्युपपदे ऽसिडद्वति । वयोधास्त रणः ।

पयसि च ॥ २२८ ॥

पव शब्दे चोपपदे डघ।जो ऽसि; स्यात्‌ स च डिद्भवति ।
पयोधाः समुद्रो मेषघविशेषश ।

पुरसि च ॥ २२० ॥

परः पर्वादाजोऽसिड्ह्िवति। पुरोधास्तु रोहित

२०४ उणादिठत्तिः।

इत्मरः । ववःपयःुरःसु धा इत्येक योगे कर्तव्ये सृत्य
वेचित्रधंम्‌ ।

पुरवा ॥ २३१॥

अयं शब्दो निपात्यते । परुशन्दाद्रौतेरसिः। पूवं पद-
दौषखम्‌ । पुरूरवा वुधसुतो राज्षिंञ्च। पुरूरवस ॥
युरूगवसः ।

चकर्वदलं शिच ॥ २३९।

च्तिडो ऽसिबंहुलं शिच भवति ॥ विचत्ता उपाध्यायः।
चत्ता राच्सः॥ यि्वाभावपक्ते ख्याजादेशः । आख्याः
प्रख्याः प्रजापतिः ॥

उषः किल ॥ २२२ ॥

अतो ऽसिः किद्ववति। किल्ान्न गुणः ॥ उषः । प्रतयु-
षः। खुत्वा प्रत्युषसि प्रयाखपरटह प्रोत्कन्ममानोत्थिता ।
प्रत्यूष; पारिजाते । 8२,। इति स्व्थणतके ॥ कणंरन्धु
ऽप्युषः प्रोक्तं तथा मलयपवंते । कणेरन्धु । उषः सु लग्ना-
खवणे ऽधिकां सियं प्रचक्रिरे नूतनपल्लवा इव । मलये
यथा । उषस्तरोः परशि खाभेदनम्‌ । अहरादौनां च
पल्यादिषूभवथा । पा०८,२,७०,२, । उषसि बुध्यते ।
उषर्बुधो ऽग्नि्बील्च । कप्रत्यये टाप्युषा । उषा राचिस्त-
दन्ते च वाणस्यापि सुता तथेति वाचसखतिः ॥

दमेरूनसिः ॥ २३४ ॥

दाम्यतेरुनसिः। दसुनाः एकरखि तभानुविंभावसुरित्यमरः॥

# =

(च 1
क कववः रभः

निस रद्‌ लः ।
। १. 3,

„~ जक ॐ 1
1 =

4४ ५ 1 -9 ,1

[ #
त; 4. %
.) ^: ह › # कि १ ॥ ह $ रीं ३ | रे 4 ५ क पि , १०
क 0 १२
लि) ( प ॥
शण्ड्‌ व 17 > ध, "ग 2
५ ॥ (
, # +,
त 0;

॥ अ
3 += + ष लच्छः +

#
१

८

ॐ +

ज
+

४,
4 ४

९.) । ४

1
3.
ष
५,
+

" जक क क क प्क

उणादिहठत्तिः। २०५

अङ्गिराः ॥ २३५॥

भ्रयं शब्दो निपात्यते ॥ श्रङ्तेरसिः । इरुडा गमः ।
अङ्किरा ऋषिभेदः । तस्यायत्यमाङ्किरसः ॥

अप्सराः ॥ २२६ ॥

अरय शब्दो निपात्यते ॥ सर्तंरपपूर्वादसिः। श्र्ठरस
उचोसुखाः। श्रपि सर्तंरसुज्िति सवखम्‌ । अप्प मथ्यमा-
नासु जाता इत्यष्रसः । एकाषरःप्राधिंतयोविं वाद्‌ इति
रघः। ७,५०, ॥

1वदिभुजिभपां विश्वं ॥ २२७॥

विद ज्ञाने । भुज पालनादौ॥ श्राभ्यां विश्वोपपदा-
भ्यामसिः। तस्य तत्पर्षरे कतीति सपम्या अलक । विच्व-
वेदा अग्निः॥ विश्वभोजा इन्द्रः ॥

वशः कनसिः॥ रेरे८ ॥

वश कान्तौ । चरतः कनसिः। सम्प्रसारणादिकायम)
उशना भागवः कविरित्यमरः। उशना वेद यच्छास्त' दद्-
स्पतिखभावादेव तस्सवं' स््रोबद्ौ सम््रतिठितम

।+-दति महोपाभ्यायसीमदुक्चलद ्तविरचितायासुणादि

दत्तो चतुधंः पादः ॥४॥

८

॥ ८५5 ॥ (ण्डो

` "अदि भुवो ङतच्‌ ॥ १ ॥ ' 17} 1

भतरच्छब्ट्‌ उपपदे डत खाल । चक््तिात टिलोदः ॥
अदइतमाञ्चयंम्‌ + न विद्यते यद्यपि पूववासना रोशोनवेन्धि
प्रतिभानमद्गतम्‌ । युतिन चेत्तेन च वांगुपासिता घ्व करो-
व्यत कमप्यनुग्रहम्‌ ॥ ऋद्गतमेधोते 1 अङ्गता ध्वातथकः। नद -
गव्यः संकादित्वात्‌॥ 177 । क्राम पौ छ

गृधेरूमः ॥ ₹॥ ॥ (०४९९ ।

गुभ्यतेरूमः स्यात्‌ ॥ नोधमः सुमनः समी अम"
२,९,१८, । . विल्वादिल्ाद्ौधमः ॥

मसषरन्‌ ॥ ३॥

मस्यतरूरन्‌ स्यात्‌ ॥ मसरो व्रोहिकाञ्चनः। १८२;
दत हारावलौ। स्िणं टाप । वेश्यायां ब्रोहिभेदे च
मकरा मन॒रा स्वियाभिति द्रचन्द्रः ॥ विल्वदितान्मा-
खरः ॥ ।

स्थः किच्च ॥ ४ ॥ |

कि्ठतेरूरन्‌ कित्छात्‌ । किच्वादालोयः ॥ स्री मनु-
व्यः । गगोदिलात््ौयंः ॥

पात रतिः॥ ५॥

पातरतिः स्यात्‌ ॥ पातिः-खामी। सम्यर्वालसम्बातिः
पर्तिराजः ॥ ~ $

वाते नित ॥ ₹॥

च #

„9

^ <~ ।
> शकि क ^ षि ए,

"निः त ~

(1; नि
> । ०५ छ
। अ 4 + ॥
त : ४ अ
^~ + काः च म्यम (बन १
थ १.
ए. र भै ५ ।
~) + #॥ ऋ + + ह ~:
| 1 > 0 ॥ त
~; च क
११ >^. तं 4 0
"क अ 0 ~ ज कदि, भ छ । ॐ ^
्‌ . (१.६ 1 4. ल.
। ५ 4 1. ` "^ "क ॐ पकक ५ कदु । ४ #
५ ‹ क 91
~ + ॥
१३
# ० । | हि ए
#५ ' 41 ॥॥
ह ‰ ५१ भ ‡

क
183 1

= 28.10

६; । ॥ “+ ह ,* 2१ ५

` उणणदिकत्तिः । २०

। वातैरतिनिव्छत्‌ । वातिरादिव्यसोम्योरिति रभसः।
अर्तेश्च ॥ ७॥ ¦ ` `` 1
* ऋ गतो ॥ अरस्मादतिः स्याव्य च नित्‌ । अरतिरुदेगः

ठः क्रो दलोपश्च ॥ ट ॥

ठह हिसि हिसायाम्‌ ॥ अतः क्रो हकारलोपश्च । ठं
प्रसिंम्‌ । ` पांगादिलोात्तखा शदित्वात्त मयम्‌ । ` ठे
जातौ कदारेगः। कत्तणं ठण्जाति; स्यात्‌। रेपाकार-
सयुक्तभव्यत्वन्नं णब्दान्तरमप्यस्ति । उत्ति्तिचिरप्तपां -
विहगः सौम्यस्नः पूजित इतिः वराहः ॥

छ॒ज.लुटितनिताडिभ्य उलन्‌ तण्डश्च ॥९॥

तड आघाते ।। खुभ्य उलन्‌ तर्डारेशश्च घातोः ! त्रि-
यन्ते लययन्ते तन्यन्ते ताडवन्ते . त णडल: प्रसिदाः । ` तण्ड-
दाः । ४,१०७,। इत्येते ऽपि यथा स्यरिति॥

टंसेष्टटनौ न आत ॥ १०॥

दसि दंणनंट्शनयोः॥ अतष्यनौ स्यातां नकारस्य
चाकारः। दासः केवकशूद्रयोः। स्वियां डोप्‌। दासो
चेटिका। ष्या आन्नोण दव्यलक्‌ पष्ठयाः। टाख्यःःस-
शो ॥

दश ॥ ११॥

दस दशने ॥ अस्मादपि टटनौ नकारस्य चालम।
डगति सब्छानिति दामो घोवरः । सिया दाशे घोवरो ॥

उदि चडसिः॥१२॥

२०८ उणारिदत्तिः।

उत्ू्वाचिनोतेडसिः स्यात्‌ । डिच्वात्‌ टिलोपः । ख-
रादिपाठादव्ययम्‌ । उचमेहान्‌ ॥
नी दोर ॥ १३॥ |
निपूर्वाचिनोतेड सिः । निशब्दस्य दर्घत्वम्‌ । नौचैरम-
खान्‌ ॥
सी रमतेः क्ती दमे पवपदस्य च दीरघः॥ १४॥
रमतेः सुपूर्वात्‌ दमे ज्ञाने वाच्ये क्रः सुशब्दस्य च
दौः ॥ किच्वादनुनासिकलोपः ॥ सूरत उपश्णन्तः कपा-
लश्। दमादन्यव सुरतः क्रडायुक्लः ॥
पडो युक्‌ इखश्च ॥ १५॥
पवतियंत्‌ णखगागमश्च छषवलं च धातोः ॥ पुख्खं सुक्लत-
धर्मयोरिति चन्द्रः। अहःसर्वेकदेश इति । पा० ५,४,८७,।
अच्‌ । पु्यरात्रः ॥
खसः शि कुर्‌ किच ॥ १६॥
खंसतेयत्किह्नवति । तस्य ङुडागमश्च । धातोः शिरि
त्ययमादेशः॥ शिक्य" काच दत्यमरः। तच्राहितं शक्यम्‌ ॥
अत : क्यज्‌ ॥ १७॥
अर्तः क्यृच्‌प्रत्ययो धातोरुखं रपरत्वं च । योरनः ।
उरणो मेषवाचकः॥
हिंसेरोरनीरचो ॥ १८॥
हिसि हिसायाम्‌ ॥ अस्रादोरनोरचौ स्याताम्‌ । हिं
सौरो व्याघ्रदुटयोः। प्रत्ययदयोपादानं खराथेम ॥

1, ॥. वि

12. 1

॥ +) ४१.५५4. क „8

।
तः+ ६,६२१.५, £ +

प शि क
॥ 9.५ त

। प 4 ।
र ्वश्व ; ५ र ८५९६

#
॥
१) पि र
1 ऋ) स > +, + 4
॥ |
११
॥ ५

^ 1 क । ॥..
६८. कवि कन्‌ + नी शवर

(सन + कनि ४

। --््
र
क 1
, ५
॥
।
५
# य नि -
१

॥ ~ का 4.0;
जै

{किप उष्ट्वेन्न ।

भ टीकया +

+. क्ष ४.1

{४ गः अरिः 9

कथ
२.

9.४

1
; य) शं भैः

उणादिष्ठत्तिः। २०९.

उदि इशातेरलचो पूव पदान्त्यलोपशच ॥ १९॥

ह विदारणे ॥ रस्म्रादुत्य्वादल्‌ अच इत्यतो प्रत्ययो
स्यातां पूवेपदान्लोपथ । उदरं कुलिः । एषोद्रः॥ रषो-
दरं मेदुर षदिति भागठत्तिः। दुरोदरः पाशके । भआाथित्य
दुग गिरिकन्दरोदरं कऋरोडन्त्यसुषिन्‌सततं दरोदर । टेव-
दिषो धयंविधूतवातवा दारै; समानं रससितातंवासवा इति
यमकत्‌ दरोदरो निरुकार इति गोवर्धनः । तुन्दादित्वा-
दुद्रिलः। उदरात्‌ ठगादूने । पा०५,२,६७,। ओदरि-
काः) फले ग्रहोति। पा०२,२,२६, 1 चकारादुदरम्भरय-
यकोरा इति सुरारिः। दामन्युद्‌रमस्य। दामोदरः।
संज्ञेषा तत्रभवत इति पारावणम्‌ । भ्रापि पू्ववदुभवोपा-
दानं स्वराथंस्‌ ॥ ॑

डिव्छनेमुट चोटात्तः ॥ २०॥

खनतेरलचौ । तयोरडित्म्‌ । धातीर्मुडागमः । तस्यो
दात्त च। आगमो मकारः श्युत्वथं एव ॥ सुखमास्यम्‌ ।
दिगादित्ात्तच्र भवे यत्‌। सख्यं 1 शाखादिलान्‌सुखमिव
सुख्यम्‌ । प्रजाखजा यतः खातं तस्मादाइमेख बधा इति ॥

अमेः सन्‌ ॥ २९॥

अम गतौ ॥ अस्मात्सन्‌ । अंसस्कन्धविभागयोः। वत्सा
साभ्यां कामवले । पा०५,२,९ ८, । इति लच्‌। अं तलः ।
च्रेसं हारो। पा०५,२,६९., । इति कन्‌ । अं्तको दायादः ।
उत्ादिषु षदं दरति पाठादञ्‌। वादं आंशः। ठषान्‌

२१० उणादिहत्तिः ।

दन्दशौति। कम॑णखण्‌ । पा०३,२.१, । हष यः। उन्सा-
दिष॒ समुदादादचिति के चित्‌ । वाषदंशः। णवं च विभा-
गभाव्यशशब्दस्तालव्यशकारवानपि ॥

सुद्धे खो मूर च॥ रर॥

सुहेः खप्रत्ययः । धातोमूरादेशः ॥ सुच्यतौति मखः
प्रसि एव । दृटादिल्वान्मौख्यम्‌ । एथ वादित्वान्‌म्‌खिंमा।
बाहलकादौनादेशः खस्य न स्यात्‌ ॥

नददलोपञ्च ॥ २३॥

णह बन्धने ॥ अतः खो हलोपश्च । नखः प्राख्यङ्गम्‌ ॥

भोडोे इस्तश्च ॥ २४॥

श्रो; खप्रत्ययो धातो खल्व च । सखविधानसाम-
यवाह, शाभावः ॥ शिखा भिर्खा्डनां चडा शिखा ज्वाला-
पि कीर्तिता । ब्रोद्यादित्रात्‌ शिखावान्‌ सञ्चारिण दोष
भिखेव रात्रौ । ६,&७, । इति रघः ॥

माङ्‌ ऊखो मय च ॥ २५॥

माङः मने॥ अस्मादूखप्रल्वयो मवादेशख धातोः॥
मयु खः किरणः । मयु खस्तिट्‌ करज्चालाखित्यमरः ॥

कलिगलिभयां फगस्योच ॥ २६ ॥

कल संख्यान । गल अदनं ॥ आभ्यां फकप्रल्ययः । घा-
तोरकारस्योत्वम्‌। कुलफः शरौ रावयवो रोगञ्च ॥ गुल्फः
पादग्रयिः॥

स्पशे: आणश्एनी पृ च ॥ २७॥ .

ध च

« ए न बो `
।, भै ठ ^| ङ
। £ | 9 क #।
छव य 7४
क 1
४
+ +.

+ 03

"४ ० 1 1 का

५५ ॥ 41. दि. ; +^ बके + १

ु ३

२७ ठम्‌ द्रतद असिं चे ददित
त 11

कः च र. ची

+ 8
चर

॥)) 4 > - #१ । ॥॥
7 च "0 चः न

९.८. | १. ह
ह =^]

न

श चट र #न्धन्ति ह
तटः १ ददशक

उणादिहठत्तिः । २११

स्यश संस्पश॥ अतः ष्वण्शएनो प्रत्ययो भवतो धातोख
ष इत्ययमादेशः ॥ पावा ऽस्तो कच्तयोरध इत्यमरः ॥ पष -
रायुधम्‌ ॥

पमनि श्रयते डन ॥ रेट ॥

श्मन्‌शब्दो सुवा चौति स्मृति; । ्मन्ुपपदे ययते ।
डिच्वात्‌ टिलोपः । सुखमाखयत इति श्मयु। ग्मशुणो ।
श्मचणि। मखु पुंमुखरामरीत्यमरमाला । आदहितान्या-
दित्वात्‌ जातश्मश्रुः श्मखुजातः । सिष्मादित्वात्‌ ्मखुलः ॥

अशरादयश्च ॥ २८ ॥

अभ्नोतेईन्‌ रुट्‌ च ॥ शरश नयनजलम्‌ । एवमन्ये ऽपि
यथाप्रयोगम्‌हनोयाः ॥

जनेष्टन्‌ लोपश्च ॥ २०॥

जनौ प्रादुभौवे ॥ अतष्टनप्र्ययो भवत्यन्यलोपश्च धातोः।

जटा लग्नकचे मुल इत्यमरः । बाइलकात्नेतंज्ना । सिष्मा-
दिलाज्नटालः । पिच्छिलादित्ाज्जटिलः ॥

अच्‌ तस्य जङ्घः च । २१॥

तस्यं जनेरच्‌प्रत्ययो जङ्गादेशख धातोः ॥ ज्ञा प्रसि-
देव ॥

खन्तेः शरोरावयवे दे च॥ इ२॥

देहावयवे वाच्यं ऽचप्र्ययो दिलं च धातो । अभ्यास-
कार्यम्‌ । अभ्यासाच्च । पा०७,२,५५, ¦! इति कुत्वम्‌ ॥ जघ
नमुपखोपरिभागः। पात्नितम्बः स्रीकटयाः क्तौवे तु

२१२ उणदिद्ठत्तिः ।

जघन - पुर इत्यमरः। इवायं णाखादित्रादयः। जघन्यः
गहितार्धकमिति शाश्वतः ॥

ज्लिशेस्न लो लोपश्च ॥ २२॥

ल्िण्यतेरन्‌प्रत्ययो लकारलोपञच 1 केशः कचः।' के-
शशादो ऽन्यतरस्याम्‌ । पा ० ५,२,१०९; । केशदः । केशिकः ।
केशौ ॥

फलेरितजादेशख पः ॥ ३९ ॥

फालेरितचग्रत्ययः) आदेः फकारस्य पकारः । पलितं
कोशप्कः ॥ |

छंजादिभ्यः संज्ञायां वन ॥ २५॥

एभ्यः संज्ञायां बुद्‌ ॥ करकः करका ष्टिपाषारे
नेव क्िपकःःद्िपाठात्‌। करको दाडिमे ख्यातः करकः
स्यात्कामण्डलौ ॥ कटे वर्षादौ । कटको ऽसो वलये
सानौ द नये। नरकं पापस्थानम्‌ । नरको नारको
ऽपि चेति दिरूपकोशः ॥ ख । सरकं गमनम्‌ । अलच्‌ भू
षादौ । अलकाचुणकुन्तला इत्यमरः । अलकं ठिवमपि ।
स्ते लोलाकमलमलक। ६&; । इति भेषटूतः। खभाव-
वक्राणखलकानि तासामिति भारविः ॥ कुर शब्दे । कोरकः।
कलिका कोरकः पुमानिव्यञ्नरे प्रमादः। यतः दषे ऽपि
हृष्यते । विचकार कोरकारि । ७,२६,। इति माघे नपु
सकलात्‌ ॥ |

ची कयतेराद्यन्तविपथं यश्च ॥ २६

+ भ प्र
{४

कशोर तकी ककय यतद्ः

| 1 91103.

२१३

+ = न, ११. कन्थ +
1 नयस्मदिि जवमग्केत
ज ल भ्ण पश्च
दरेरन भो कौप

॥

2४ > प्ली

ह ,
क
॥ ^ क
क क + =,
इ^ ॥ क 9
.# ~ ' + क 1 ॥ 1१
१
+
छै
ह
५
^
त
<
क §
५

उणादिद्ठत्तिः। 2१३

कोचको वं शभे दः ॥

पचिमच्योरिच्च ॥ २७॥

पेचकः ॥ मेचकः ॥

जनेररष्ठ च ॥ रेट ॥

अस्म्ादरप्रत्ययषञान्तादेशः ॥ जठरसुद्रम्‌ । जठरं
कठिनेऽपि स्यादित्यमरः॥

वचिमनिभ्थां चिच्च ॥ ३८ ॥

वच । मन ॥ ्राभ्यामरश्चिद्छात्‌ ठश्ान्तादेणः। वटयो
भर्खः॥ मठरो सुनिशौण्डयोः । विदादित्वाद्माठरः । गर्गा
दिल्राश्माठयः॥

ऊजि हणाते रलचो पर्वपदान्त्यलोपश्च ॥ ४० ॥

ड, विदारणे ॥ अत उज्युपपदे ऽलचौ भवतः पूवं
पदान््यलोपञ्च । जर्टरः भ्ररक्सोः। खरभेदाथ प्रत्य
यदयम्‌ ॥

कछरदरादयञ्च ॥ ४१॥

कद रादयो ऽचप्रत्ययान्ता निपाल्यन्टे॥ कदरः कुशूलः ।
मृदरो व्याधिविलंच॥ ख्द्रः सर्पः ॥

दन्तेयुन्नाद्न्तयो घ॑त्वतत्वे ॥ ४२॥

इन्तेयेन्‌प्रत्ययः। आदावन्ते च यथाक्रमं घत्वतत्वे
भवतः । घ्रतनो मारकः॥

क्रमिगमिमिभ्यस्तुन्वुडिखच । ४३ ॥

क्रसु । गम्ल । त्तमृष्‌ ॥ एभ्यस्तन षां हद्विश्च । क्रान्तुः

२१४ उणादिदठल्तिः।

पक्तौ \॥ गान्तुः पथिकः । पथिक इह गान्तुगन्तुगाति च
यातुरिति वशविषेकः आङपूवांदटागान्तुरभ्यागतः॥
्तान्तुजषकः ॥

उयते: कन्न दिर च ॥ ४४ ॥

हय गतक्लान््योः ॥ अतः कन्यनप्र॑त्यथो हिरदेशय
धातोः। हिरण्य सुवणम्‌ ॥

छः पास ॥ ४५॥ "र

करोतेः पासप्रत्ययः॥ कर्पीसंः ` सस्यभेदः ` स्यात्‌ ।
वस्व तु गुलकस्य तलत सस्तोलिङ्गो वनोषधिवगे पठितः ।
कर्पातौ वदरेति च। अम० २,४.४४, । ` विच्वादित्वात्‌-
कार्पासं वस्व परिध्ते ॥ । (+

जनत्‌ रच ॥ ४६ ॥
अतस्त॒प्रत्वलो रेकंयान्तादेशः ॥ जर्तुः स्याद्योनिहस्तिनोः ॥ `

ऊणीते डः ॥ ४७ ॥

ऊणञ्‌॥ अतो डग्रल्ययः। डिच्लात्‌ टिलोपः । जण
मेषस्य . रोभाणि। ज्यु रिष्यते भेष ` ऊणयु मेषक्तंबलः ।
खदुल्वादणव नाभिर्स्येति छन्वापौरिलि । पा &,२,६३,।
खवतवम्‌ । अच प्रकरणे नाभेरुपस ख्या नमिव्येच ऊरनाभः।
नाचारेण विना-ङषटिर््‌ सनाभेरमोष्यते । न च निःसाधनः
कतां कथिव्जति किंचन । अद्ोख्नाभिरिति चिन्त्यम्‌ ।

दधातयत नुर्‌च॥ द ॥ ~ ` 14

ड धाज-॥ यत्‌प्रलयः। तस्य॒ नुडागमञ्च। दधाति

पि ५. १) ५४

॥
॥ +
क ति र
च # 4१
4 ( १.4 1
=
(१ # क"
ह 1१३ 3

४.

ध

क 8 अ ¬
भ पि;

त =. # ८५ ४ 4
६ ष:

५

=

च च
#ः ^ १३

उणादिठत्तिः। २.१५.

पुष्णाति. लोकानिति धान्य तब्रोडिः। धान्यानि शणसत-
दशानोति स्म्रतिः। कलिङ्ग तु धाने. पोषणे साधुरिति
तत्र ज्लाधुः। पा० ४,४.८८, ! इति ःयता घान्यणन्दो
व्युत्पादितः ॥ (न

जोत; किन. रञ्च वः॥ ४९ ॥ |: ~

जः वयोहानौ ॥ अतः क्रिन्‌प्रत्ययः ।. धातो. रेफस्य
ब्रल्म्‌ । इरादिकाथम्‌ । जित्रिः स्यात्कालपचचिणोः। इलि
न्वेति न दौषा बइलदचनात्‌ः॥

मव्यत यलोपो मश्वापतुर्‌ चलः ॥ ५० ॥

` मव्य बन्धने ॥ अस्मादालप्रत्यवः । धाते यकारस्य. लोपो
मका एश्वान्यस्य प्रत्ययस्य चापतुडागमः। ममापतालो विषये
स्यात्‌ ॥

ऋजेः कौकन. ॥ ५१॥

ऋज गतौ ॥ अतः कौकन्‌ । चरजोक इन्द्रधमयोः ॥

तनोत डः सन्वच्च ॥ ४२ ॥

तनोते खप्रत्ययः। सन्वदस्य कायम्‌ । अभ्याससयेा-
दिकार्थम्‌ 1 डिच््वात्‌ टिलोपः, एथगुचार णव याहो न
भवति ॥: तितञश्चालनौ स्मरता । तितउ छम्‌ । . चालनौ
तितेखः ` पमानिव्यमरे ` प्रमादः । तितत । ¦ तितउनो ।
विनि । तितख नौति प्रयोगाणां रामद्यसादौ टषटलात्‌ ।
चालनं तितउन्युक्तमिति कोगशान्तरम्‌ ॥ `
-: ` ` अभकप्थुकपाका वयसि ॥५२॥

२१६ उणादिद्ठत्तिः।

एते वयसि निपात्यन्ते ॥ ऋध -ठदौ । अतो वुन्‌ भका
रथान्तादेणः। अर्भकः॥ प्रय प्रख्याने अतः कुकन्‌
संप्रसारणं च । थकः ॥ पिवते: कन्‌ । पिवतीति पाकः ॥
वालकपयोया रमो ॥
अवद्यावमाधमावबरेफाः कुत्सिते ॥ ५४॥
एते निपात्यन्ते कुत्सिते ॥ वदेनजि यत्‌ । अवद्यम्‌ ॥
अरवतिरमः। श्रवमम्‌ ॥ तत्रेव वकारस्य धकारः । अधमम्‌ ॥
ऋ गतौ । अतो। वन्‌ । अर्वां ॥ रिफतेस्तौदादिकादका-
गप्रत्ययः। रेफः॥ कुक्ितपयौया अमो ॥
लोङ्गोडे खश्च पुटच तरौ श्चं षणङ्न्सितयोः ॥
॥५५॥ | ` ।
लङः सी षणे । रोड वणे ॥ आभ्यां त र इत्येतौ प्रत्ययौ
यथाक्रमं स षणकुत्सितयोरथयोः । धातोकखल्र' पुडागमख
प्रत्ययस्य ॥ लिप शिष्टम्‌ ॥ रिप्रं कुस्सितम्‌ ॥
क्ििशेरीचोपधायाः कन. लोपश्च लो नाम. च।
॥ ५६ ॥ ।
क्ति विबाधने ॥ अतः कन्‌ । धातोरुपधाया ईत्वम्‌ ।
लकारस्य लोपो नामागमशान््यस्य। कौनाशः कषक
यम इत्यजयकोशः। विधेहि कौनाशनिकेतनातिधिं ।
१,७२, । इति माधः । ककारानुवन्धस्य फलं न दश्यते ॥
अश्नोते राश्कर्मणि वरखच ॥ ५७॥
अग व्यासो ॥ अस्मादाशकमंणि वरट्‌ । चकाराद्‌

: +उखदिहत्तिः । २१५

पधाया ईत्वम्‌ । ईश्वरः स्वामिशलिनोः । ` ‡ग्वसो स्वामिनो
दुग चः -खे शभासेति ।. पार २,२,१७५, । वरचौग्वरे-
त्वपि भवति । ईश्वरः शद्रे प्रोक्तः पावत्वामोश्वरौ चेति
आब्दाणवः। विन्यम्तमङ्गलमद्धोषधिरो श्वरायाः । - -५,२२,
इति भारविः! `
चते रन ॥ ५८ ॥
चते वाचने ॥ अस्मादुरन्‌ प्रत्यय; । ` अकार > उचार-
णाथेः। चतुः संख्यावा चकः। : चतुरनदुंहोरासदात्तः।
साज ७,९.८1 इत्याम्‌ + चत्वारः । चलारिः+. चिचतुरोः
स्ियाभिति । पा०७,२,९.९, । ` चतसः ॥
म्राततर्रन ॥५९॥ ।
अस्मात्‌ प्रपूर्वादरन्‌ | अकार उद्वारणथः॥ प्रातः प्रत्यषः।
अमेस्तर्‌च ॥ ६० ॥ |
अभेररन्‌ । ` तस्य तुडागमः ॥ ` अन्तम॑ष्यम्‌ ॥.-
ददेगे लोपो दश नः ६€१॥
-देतिगेप्रत्यवः। धातोरुन््यलोपः । , टकारस्य. नकारः ॥
नगः ¦ पवंतदच्योः ॥-; बाल कान्रकार स्य ना का.सोऽपि ।
` नागः ` सेयेविशेष इति देवहत्तिः ॥
" "सिचः संज्ञायां नुमो कश्च ॥ ९२॥
`" सिने; संज्ञायां कप्रत्ययो धातोरन्त्यादेशख हकारः ।
धातोरेव नुम्‌॥ सिंहो खगेन्द्रः। एषोदरादितल्ादादयन्त
विपयये हिनस्तौति सिंह इत्यपि भवति॥

१६.

४ उणशदिदेत्तिः ।

व्याडि श्राते श्च जातौ ॥ ६३ ॥
व्याडः पर्वाज्िघ्रतिर्जा तावे कप्रत्ययः + किचवादालो प; ॥
व्याघ्रो दौपि। र

इन्तेर च्‌ घुर च॥ ६४ ॥:

हन्तेरचप्रत्ययो धातोर्षुरादेणश्च । घोर भयानकम्‌ ॥

त्तमेरुपधालोपञ्च ॥ ६५॥

्मतेरचप्रत्यय उपधालोपख ॥ च्छावनिः ॥

तरते डि: ॥ ६६॥ |

ट ञ्॑वनतरणयोः ॥ अस्माद्यातोिं प्रत्ययः । ` डित्त्वात्‌
टिलोपः॥ तिः संद्यावाचकः। चयः। चन्‌ । ब्विभ्यः।
चेस्यः । पा०७,१,५२, 1 यागम्‌ । विषु ॥

ग्र देरनिः ॥ ६७ ॥

ग्टह्ातेरनिप्रल्ययः॥ ग्रहरिव्यौधिभेदः 1 कदिकारा-
दिति डगैषि ग्रहौ रुक्‌ प्रवाहिकेत्यमरः ॥

प्रथेरमच्‌ ॥ ६८ ॥

प्रथ प्रख्याने ॥ अस्मादमचप्रत्ययः । प्रथन्ते ऽनेन दितौ-
याद्थं इति प्रथन आद्यो ऽभिनवश्च । प्रथमचरभेति । पा०
१,१,२२, । सर्वनामलात्पक्त शोभे प्रथमोः प्रथमे तिष्ठ-
न्ति। पूर्वापरप्रथमङरभेति । पा०२,१,१५८.1 समासः ।
प्रथमवैयाकरण आद्यो वैयाकरणानां सुख्यौ वा। नित्य
खायमन्तोदात्तः । स्तिया प्रथमा ॥

चर्च ॥ ६९ ॥

उणादिष्ठ्तिः । २१९

[५
चर गत्यथ ; अ्रस्मादमच। चरमो ऽन्त्यः पिम ।
प्रथमचरमेति बहत्वे चरमे चरमाः। चरमवैयाकरणः ॥
योष्गविभागप्रयोजनं चिन्तयम्‌ ॥
मङ्गते रलच्‌ ॥ ७०॥
उखनखेत्यादि दण्डके मगिः पट्यते ॥ भ्रस्मादलच। मङ्गलं
तु प्रशस्त स्यात्‌ । श्रध चौदिलात्‌ दिलिङ्कम्‌। मङ्गलो ग्रह
भेदः। भावे यजि माङ्ल्यम्‌ । तत्र साधरिति यत्‌ । मङ्गल्य
£ [की | ध [म्‌
पू णकुम्भादाविति सुश्रूति चन्दरः। मत्वध यत्‌ प्रकरणे ऽन्यत्रापि
दश्यत इति यत्‌ । मङ्गल्य मङ्गले साधु मङ्गल्य मसरकः।
मङ्गल्या च वचा छच्चा मल्िगन्धागुरस्तथेति धरणिः ॥
© = €^ 6 [०
सवे महकन मङ्गल्ये शिषे सवाथ साधिके ।
शरण्य म्बके गौरि नारायणि नमो सस्तते ॥

इति महामहोपाध्यायगखोमदुच्चलदत्त विरचितायामुणादि-
हन्तो पञ्चमः पादः ॥ ५॥

समाप्ता ।

न
रभः
४;

0 9)
एए । फक । णर
फ्कक्ी ० र ५ 0 +
1. \ 11 ,ए# च „^ न ॥ न
| व+ 9.9.0९. +

लदा । एकाकार ॥

ए छितर । एकी

८ भग्रार । क कोए शक |

पीत ए एककः एए फला । क

। ; क्रा एद पाए शिक्रफ 17 फो तः

॥11.11111111.113. 1 ए पाष

. । होए एए निरी किद्रारक

1। ४ 2 कि नेपा नीमि ननन्मि
-जोएषएाएाफष्नत्नो कङकान्कङाभि

=

। # 1 :ज्नाए राग किष
¡ गगफफ

५ ®.

स म भः र 5 ९८ €< दन "क ०४८ ~ ~ = ग = प~
~ << त

५ ने = १4०
पु
"५ -
. १, च
पि ---३, ५ ^ न शि
५५ ५ श "न >+
। १

ध
न
प (~